معرفت ادیان

مقدمه
ازدواج و تشکیل خانواده در آیین زرتشتی همانند دین اسلام و یهود (بوجاری و پرچم، 1392، ص35) مقامی بس ارجمند دارد و یسنای 53 با صرف‌نظر از اینکه در شمار سرودهای گاهانی باشد یا نباشد (ر.ک: منتظری و ولی‌پور، 1402، ص123)، بدین امر اختصاص دارد. بنا بر این فصل، ازدواج امری ممدوح و بخشی از سامان اهورامزدا با هدف برآوردن نیازهای خانواده است (وست، 1394، ص274). در اوستای جدید نیز زنان ایرانی در آرزوی ازدواج با شوهری خوب و داشتن فرزندانی نیکو هستند (دوستخواه، 1391، ج1، ص454، رام یشت، بند 39ـ40). 
نوع نگاه دین زرتشتی به هستی و غایت آن، به ازدواج معنای دیگری می‌بخشد. هدف از آفرینش در آیین زرتشتی مقابله با اهریمن و تازش اوست. انسان در این مبارزه نقش ویژه‌ای دارد؛ ازهمین‌رو ازدواج و تکثیر نسل، این مبارزه را تدوام می‌بخشد. بر اساس دینکرد سوم، ازدیاد نسل بیم، رنج و درد گران برای دیوان است و از نیروی آنان می‌کاهد (فضیلت، 1381، ص275). ازاین‌رو طبیعی است که در این نبرد مقام کسی که همسری دارد و پسرانی پدید می‌آورد، برتر از کسی است که همسری ندارد (دوستخواه، 1391، ج2، ص699، وندیداد، بند 47). به همین دلیل در صورت امکان، ازدواج و تشکیل خانواده در آیین زرتشتی از جملة واجبات (آموزگار و تفضلی، 1386، ص58) و ترک آن موجب عواقب ناگوار است. 
چندهمسری (Polygamy) یا به‌تعبیر دقیق‌تر، چندزنی (Polygyny) رسمی دیرینه در میان اقوام و ادیان مختلف بوده است (نورمحمدی نجف‌آبادی و همکاران، 1403، ص28) و در آیین زرتشتی هدف پیشین را تقویت می‌کرد و به همین دلیل بر اساس داده‌های زبان‌شناسی، قدمت آن به عصر تدوین اوستا بازمی‌گردد (کلیما، 1386، ص112).
در مقابل در آیین مانوی به‌دلیل نوع نگاهی که به هستی دارد، نه‌تنها تعدد زوجات، که اصل ازدواج نیز چندان مقبولیتی ندارد. در این دیدگاه، آدمی محصول خلقت دیوان برای تداوم تبعید پاره‌های نور بود (تاردیو، 1400، ص179)؛ در نتیجه ازدواج تنها برای طبقة نیوشایان جایز و چندهمسری حرام بود (تاردیو، 1400، ص165).
با وجود شواهد بسیار از رواج تعدد زوجات در میان ایرانیان باستان و زرتشتیان از قدیمی‌ترین ایام تا یک قرن پیش، موبدان و نویسندگان جدید بر این نکته اصرار دارند که دین زرتشتی چندهمسری را جایز نمی‌داند (نیکنام، 1399، ص541). برای نمونه، موبد اردشیر آذرگشسب گوید: «زرتشتیان در هیچ دوره‌ای از دوران زندگی خود مجاز به گرفتن بیش از یک زن نبوده‌اند» (آذرگشسب، 1345، ص14). این نظرات موجب وقوع اشتباهاتی برای سایر پژوهشگران شده است (برای نمونه، ر.ک: سپنتا، 1311، ج2، ص87؛ مصطفوی، 1372، ص215؛ رضایی، 1374، ص179؛ دامغانی، 1334، ص25).
این پژوهش با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی ـ تحلیلی به‌دنبال پاسخ بدین پرسش است که آیا چندهمسری در آیین زرتشتی جایز است یا خیر؟ چندهمسری تا چه تاریخی در میان زرتشتیان جریان داشت؟ موبدان و نویسندگان زرتشتی چه دلایلی مبنی بر عدم جواز آن اقامه می‌کنند؟ 
پیشینة پژوهش
بسیاری از کسانی که دربارة خانواده در ایران باستان یا آیین زرتشتی نوشته‌اند، از تعدد زوجات نیز سخن گفته‌اند. ازآنجاکه پژوهش‌های اوستایی با سردمداری مسیحیان پروتستان هم‌زمان با اصلاحات درون‌دینی زرتشتی و تحت تأثیر تمدن غربی شکل گرفت، چندهمسری به‌عنوان وامی از آیین هندو معرفی شد که از قضا حکومت بریتانیا هم به‌دنبال برانداختن آن بود. 
پژوهش‌های انجام‌گرفته را می‌توان به دو دستة اثباتي و انکاري تقسيم کرد. نوشته‌های کسانی چون کاتراک، شهریارجی بروچا (کاتراک، 1342، ص27)، سنجانا و دیگر اصلاح‌طلبان پارسی در پی انکار این رسم است (Sanjānā, 1892, p.45). در این نگاه، نمونه‌های تاریخی تعدد زوجات نادر، اثرپذیری از دیگران یا بازمانده‌ای از دوران پیش از زرتشت خوانده می‌شود. برای نمونه، علی‌اکبر مظاهری بر این است که چندهمسری در میان هندواروپاییان رواج داشت. آریایی‌ها پس از مهاجرت به ایران و اختلاط با بومیان دو دسته شدند: اشراف همچنان به تعدد زوجات پایبند بودند و مردم عادی که نود درصد جامعه را تشکیل می‌داد، تک‌همسری را برگزیدند. با آمدن زرتشت، تک‌همسری در میان مردم عادی تثبیت شد (مظاهری، 1377، ص147). اما پژوهش‌های اثباتي، مانند خالقی مطلق در کتاب زنان در شاهنامه (خالقی مطلق، 1395، ص143ـ149) و کلیما در کتاب تاریخ جنبش مزدکیان بخشی را به تعدد زوجات اختصاص داده‌اند (کلیما، 1386، ص109ـ135). 
همچنین می‌توان پژوهش‌های انجام‌گرفته را بر پایة منابع دورن‌دینی یا برون‌دینی تقسیم کرد. برای نمونه، حاجتی شورکی به این رسم از منظر روایات اسلامی پرداخته و به‌اختصار به مستندات غیرروایی نیز اشاره کرده است (حاجتی شورکی، 1402، ص207ـ210). اما آنچه پژوهش پیش رو را از دیگر پژوهش‌ها متمایز می‌کند، نخست ارائة نمونه‌های متعدد از نخستین روزهای دین زرتشتی تا یک قرن پیش و نیز بررسی و نقد دلایلی است که نویسندگان زرتشتی بر ممنوعیت این رسم اقامه کرده‌اند. 
1. چندهمسری در متون زرتشتی
برخلاف نظر موبد رستم شهزادی که می‌گوید: قوانین ازدواج در دین زرتشتی بر مبنای تک‌همسری استوار است (شهزادی، 1367، ص38ـ39)، شواهد بسیاری در دست است که نشان می‌دهد «در ایران پیش از اسلام، ازدواج چندزنی رایج بود؛ یا دقیق‌تر بگوییم، چندزنی بدون هیچ گونه محدودیتی وجود داشت؛ بدین معنا که هر مردی می‌توانست با هر تعداد زن که می‌خواست، مطابق خواسته‌اش و امکانات مالی‌اش ازدواج کند» (خالقی مطلق، 1395، ص144). 
نخست باید دانست که اوستا دربارة وجوب تک‌همسری یا جواز تعدد زوجات ساکت است. اگر اوستا تک‌همسری را تجویز می‌کرد، در این صورت با رسمی که می‌دانیم در دیگر نقاط کشور ایران رواج داشته، در تضاد می‌بود و قطعاً عباراتی وجود می‌داشت که به مخالفت با چندهمسری پرداخته و نهاد جدید تک‌همسری را مقدس و الهی معرفی کرده باشد (Geiger, 1885, p.69). جدا از این می‌توان بر اساس شواهد زیر جواز چندهمسری را استنباط کرد:
1ـ1. شواهد اوستایی
اوستا، هم با چندهمسری آشناست و هم یکی دو نمونة چندهمسری را معرفی می‌کند و ازاین‌رو می‌توان گفت که اوستا با چندهمسری مخالفتی ندارد. بر اساس داده‌های زبان‌شناسی، قدمت چندهمسری به دوران اوستایی بازمی‌گردد. در فرهنگ دوزبانة اوستایی پهلویِ اویم ایوک، واژة hapsne یا hapasne به‌معنای دوهمسر یا دوزن است. در این فرهنگ چنین آمده است: «جایی است که hapsne apno xavo یعنی دو زن باشد با یک شوهر» (گشتاسب و حاجی‌پور، 1397، ص101). ما امروزه آن را «هوو» می‌نامیم. هوو... وسنی و آموسنی از این ریشه است (گشتاسب و حاجی‌پور، 1397، ص146ـ147، یادداشت 52). 
در اوستا، اهورامزدا همسران متعدد دارد و پهلوانانی چون فریدون نیز دو همسر دارند. از این شواهد می‌توان در جواز چندهمسری بهره برد. معمولاً سپندارمذ را به‌عنوان همسر اهورامزدا می‌شناسند (دوستخواه، 1391، ج1، ص467، ارت یشت، بند 2 و 16). جدا از اشاره به ازدواج سپندارمذ با اهورامزدا که نمونه‌ای از ازدواج با محارم است (شروو، 1398، ص117)، گفته می‌شود: همان‌گونه‌که در متون ودایی، ورونه دارای همسرانی است که varunani خوانده می‌شوند، اهورا نیز دارای همسرانی است که اهورانی نامیده می‌شود (قائم‌مقامی، 1387، ص91). در هفت هات، که نزدیک‌ترین بخش به گاتاهاست و برخی از اوستاپژوهان آن را به زرتشت نسبت داده‌اند، واژة «اهورانیش اهوراهیا» (یسن، 38: 8) به‌کار رفته است که معنای آن، اهوراهای مؤنث متعلق به اهورا یا همسران اهورامزداست (زنر، 1389، ص87). «اهورانی» در بند نخست از یسنای 66 و چند بند از یسنای 68 نیز تکرار شده است (پورداود، 1387، ج2، ص95، پاورقی 2). دوشن گیمن در توضیح این مطلب چنین گوید: 
در هفت هائیتی، اهورامزدا با دو مجموعه همسر، یکی روحانی و دیگری مادی (که آب‌ها هستند)، نشان داده می‌شود. دقیق‌تر بگویم، آب‌ها همسران اهورا (و نه مزدا) می‌باشند. اولین مجموعه شامل آرمئیتی، اشی همراه با جان‌فشانی پشتکار مشاور نیک آبروی نیک و... می‌شود. دومین سیاهه تنها از آب‌ها نام می‌برد که با اصطلاحات ستایشی یا توصیفی تزیین یافته‌اند (دوشن گیمن، 1385، ص271ـ272). 
بر اساس یشت‌ها، فریدون دو خواهر جمشید را به زنی گرفت و برای به‌دست آوردن این دو زن، به درگاه آناهیتا قربانی‌ها پیشکش کرد (دوستخواه، 1391، ج1، ص303، آبان یشت، بند 33ـ34). به‌گفتة شاهنامه، از شهرناز دو پسر و از ارنواز یک پسر زاده شد (فردوسی، 1366، ج1، ص92، بیت 49).
2ـ1. روایات پهلوی 
در متون پهلوی نیز همانند متون اوستایی شواهدی بر جواز چندهمسری به‌همراه نمونه‌هایی وجود دارد. برای نمونه، موبدان بر این باور بودند که در بهشت «هر مردی را که در زمین یک زن است، آن‌گاه او را همان گونه است. کسی که او را زن بسیار بود، آن‌گاه او را زن بسیار باشد» (راشد محصل، 1390، ص170، فصل 35، بند 52). همچنین در روایات پهلوی آمده است: «به مرد همان اندازه که در گیتی پادشازن بود، پس باز دهند» (میرفخرایی، 1390، ص320، بند 62). در مادیان هزار دادستان چنین آمده است: «چنانچه تأدیة بدهی (شخص درگذشته) می‌باید از (دارایی) خانواده صورت پذیرد و سه زن در خانواده باشد، (آن‌گاه تأدیة بدهی) مگر در شرایطی که هر سه زن (در انجام این امر تشریک مساعی کنند)، امکان‌پذیر نیست» (عریان سعید، 1391ب، ص133، بند 2). دکتر عریان در یادداشت این بند می‌نویسد: «منظور این است که متوفی دارای سه زن باشد» (عریان سعید، 1391ب، ص138، یادداشت 2).
اما یکی از نمونه‌های چندهمسری در متون پهلوی، خود زرتشت است که دو پادشازن و یک چکرزن داشت که فرزندان او، یعنی «اورت نر» و «وروچهر» از چکرزن بودند و «ایستواستر»، «فرین»، «سریت» و «پورچیستا» از پادشازن. «هووی»، زن سوم وی، که دختر فرشوشتر بود نیز مادر سه منجی زرتشتی است (بهار، 1395، ص152). در متن پهلوی وجرکرد دینیک نیز آمده است که زرتشت سه زن داشت که هر سه در زمان زندگی وی در قید حیات بودند (تاوادیا، 1348، ص156). هرچند در اعتبار این متن تردید وجود دارد، اما ازآنجاکه نویسندة آن موبدی زرتشتی بوده، به‌خوبی نشان از جایز بودن چنین رسمی نزد ایشان است. ناگفته نماند که این بخش از کتاب وجرکرد دینی دلیلی بر جعلی بودن آن در نظر گرفته شد. پارسیان که از قرن هجدهم به‌پیروی از غربیان به تک‌همسری روی آورده بودند، نمی‌توانستند چنین متنی را بپذیرند. برای نمونه، دستور منوچهرجی ادعا کرد، فردی نزد داستور اِدالْجی آمده بود که با وجود زنده بودن همسر اولش، خواهان ازدواج مجدد شده بود و در نتیجه، داستور اِدالْجی بخش مربوط به سه همسر زرتشت را جعل می‌کند تا به این ازدواج مشروعیت ببخشد (Sheffield, 2005, p.182). از زرتشت که بگذریم، ارداویراف موبد هفت زن داشت که همه خواهران او بودند (ژینیو، 1372، ص43).
3ـ1. ازدواج موقت
رسم ازدواج موقت که متون پهلوی مؤیدی بر وجود آن است نیز شاهدی بر رواج چندهمسری است که می‌گویند روزگاری ضرورت داشته است (مزداپور، 1391، ص381ـ382). برخلاف گفتة موبد رستم شهزادی که گوید در دین زرتشتی «ازدواج موقت وجود ندارد» (شهزادی، 1367، ص39)، باز هم نشانه‌هایی از آن را در مادیان هزار دادستان می‌یابیم (عریان، 1391ب، ص149، بند 13؛ ص213، بند 52؛ ص288، بند11). 
4ـ1. تعداد زیاد فرزندان
تعداد بسیار فرزند را می‌توان شاهدی بر رواج چندهمسری دانست. در اوستا، مردان به تعداد فرزندان تفاخر می‌کردند و زنان به‌همراه گروه فرزندان ستایش می‌شدند (دوستخواه، 1391، ج1، ص96، یسنا، 1: 6؛ 2: 6 و...). تعداد زیاد فرزندان نمونه‌های اساطیری و تاریخی دارد. گیو 79 پسر (فردوسی، 1369، ج2، ص436، بیت 257) و ریونیز چهل خواهر دارد (فردوسی، 1371، ج3، ص43، بیت 255). به‌گفتة م.د لوئیس، هخامنشیان علاقة بسیاری به داشتن فرزند زیاد داشتند (بریان، 1388، ج1، ص60). برای نمونه، اردشیر دوم 150 فرزند داشت (داندامایف، 1389، ص405). ساسانیان نیز چنین بودند؛ برای نمونه، فیروز سی پسر داشت که به‌جز قباد، همه در جنگ با هیاطله کشته شدند (پروکوپیوس، 1391، ص23). خسروپرویز چندین فرزند داشت که شیرویه هفده تن از آنان را کشت (نولدکه، 1378، ص400). در نقل دیگری شمار فرزندان چهل تن بودند (سبئوس، 1396، ص190). 
2. چندهمسری در متون تاریخی
علاوه بر شواهد متنی، نمونه‌های تاریخی متعدد وجود دارد که بر جواز چندهمسری در میان زرتشتیان دلالت دارد. برخلاف نظر هیربد کاتراک که گوید: «در تمام دوره‌های ایران باستان اختیار یک همسر روا بوده و بدان عمل می‌شده» (کاتراک، 1342، ص7)، مورخان بر این باورند که «در ایران باستان داشتن بیش از یک زن، دست‌کم در مورد توانمندان امری معمول بوده است» (رجبی، 1380، ج1، ص452). 
چندهمسری در میان اقوام هندواروپایی نمونه‌هایی دارد؛ ازهمین‌رو گمان بر این است که این رسم در میان ایرانیان رسمی دیرین است. یونانیان، ژرمن‌ها و برهمن‌ها چند همسر داشتند. در گورهای سکاها و آلان‌ها به‌همراه هر یک از مردان چند زن دفن شده است (مظاهری، 1377، ص146). به‌گزارش استرابو، هندی‌ها «همسران متعدد می‌گیرند» (استرابو، 1382، ص290) و به‌گفتة بقراط و استرابو، سكاها زنان متعدد داشتند (پيرنيا، 1375‌، ج1، ص616). مهاجران آریایی نیز چون به ایران رسیدند، همانند سایر آریاییان رسم تعدد زوجات داشتند (پيرنيا، 1375‌، ج1، ص130)؛ اما اینکه ایرانیان مهاجر پس از اختلاط با بومیان ایران رسم یک‌زنی را از آنان گرفتند، ولی اشراف همچنان به چندهمسری پایبند بودند (مظاهری، 1377، ص147)، نیازمند شاهد است.
3. چندهمسری در دورة هخامنشیان
دربارة زرتشتی بودن مادها و هخامنشیان اختلاف جدی وجود دارد و «شمار مخالفان و موافقان زرتشتی بودن هخامنشیان در بین محققان تقریباً برابر است» (یامااوچی، 1393، ص481). محققانی چون کای بار، بویس، گرشویچ، هرتسفلد، جان هینلز، کنت، اومستد و... کسانی‌اند که زرتشتی بودن هخامنشیان را پذیرفته‌اند (یامااوچی، 1393، ص482). در نتیجه شواهد دورة هخامنشی را نمی‌توان به‌راحتی کنار گذاشت؛ چراکه نخست احتمال زرتشتی بودن آنها وجود دارد؛ به‌ویژه آنکه ادبیات دینی هخامنشیان و زرتشتیان در مزداپرستی و طرد دیوان قرابت خاصی دارد. دیگر آنکه سنت شاهان پیش از اسکندر، به‌ویژه کسانی چون «دارای داریان» را که به مصاف اسکندر می‌رود، زرتشتی می‌دانند (بهار، 1395، ص140). مورخان باستان مانند هرودوت و... نیز چیزی از تک‌همسری در میان ایرانیان نمی‌گویند. همچنین بخش‌هایی از اوستا که تدوین آن را به عصرهای هخامنشی یا اشکانی نسبت می‌دهند نیز چیزی در عدم جواز چندهمسری ندارد (کریستین‌سن، 1388، ص117). این یعنی حتی اگر هخامنشیان زرتشتی هم نباشند، باز سنت آریایی چندهمسری را که در اوستا شواهدی بر آن وجود دارد، ادامه می‌دهند. 
با این توضیح به‌سراغ نمونه‌های دورة مادی و هخامنشی می‌رویم. استرابو دربارة مادها می‌گوید: 
رسم است که شاهان ماد زنان متعدد داشته باشند. این رسم کوه‌نشینان ماد است؛ اما تمام مادها اجازه ندارند بیش از پنج زن داشته باشند؛ اما زن‌های ماد می‌خواهند که شوهرانشان هرچه بیشتر همسر داشته باشند و اگر کمتر از پنج همسر داشته باشد، آن را فاجعه می‌دانند (استرابو، 1382، ص53). 
استرابو علت تعدد زوجات را چنین آورده است: «مردها زن بسیار می‌گیرند. در ضمن صیغه‌های متعدد نیز دارند تا آنکه فرزندان فراوان داشته باشند» (استرابو، 1382، ص325)؛ چراکه از نظر ایرانیان، ارزش هر مرد پس از دلاوری، داشتن پسران بسیار است و مردانی که پسران زیادتری دارند، از دست پادشاه هدیه می‌گیرند (هرودوت، 1389، ج1، ص165، کتاب اول، بند 136). 
هرودوت دربارة تعدد زوجات در میان هخامنشیان گوید: هر مرد چند زن رسمی دارد و تعداد زیادی نیز کنیز خریداری می‌کند (هرودوت، 1389، ج1، ص165، کتاب اول، بند 135). کوروش بزرگ چند همسر داشت (بریان، 1392، ج1، ص142). بنا بر روایت کتسیاس، او با آموتیس دختر آستیاگ ازدواج کرد (بروسیوس، 1392، ص58) و بنا بر روایت گزنفون، با دختر کواکسار عقد ازدواج بست (گزنفون، 1386، ص260) و بنا به روایت هرودوت، کمبوجیه از همسری به‌نام کاساندان دختر فرناسپ بود (هرودوت، 1389، ج1، ص350، کتاب سوم، بند 2). بنا به روایتی دیگر از هرودوت، زنی از مصر داشت و بنا بر روایتی از مصریان، کورش همسرانی چند داشت (هرودوت، 1389، ج1، ص350، کتاب سوم، بند 2ـ3). وی در اواخر عمر نیز به تومیرس پیشنهاد ازدواج داد (هرودوت، 1389، ج1، ص198، کتاب اول، بند 205).
کمبوجیه با دو خواهر خود آتوسا و رکسانه ازدواج کرد (هرودوت، 1389، ج1، ص365، کتاب سوم، بند 31). طبق روایت هرودوت، اسمردیس یا مُغی که خود را بردیا جا زده بود، زنان کمبوجیه را به همسری خود درآورده بود. از جمله زنانی که در شبستان وی بودند، فایدومه دختر اُتانس و آتوسا دختر کوروش بود (هرودوت، 1389، ج1، ص386، کتاب سوم، بند 68).
بنا بر منابع یونانی، داریوش یکم شش زن داشت و نام همسر هفتم او در لوح‌های خزانة عیلام آمده است (یامااوچی، 1393، ص188). البته معلوم نیست که تعداد آنان به همین اندازه بوده باشد؛ چراکه همسران داریوش در شبستانی جداگانه زیر نظر خواجگان زندگی می‌کردند (هرودوت، 1389، ج1، ص417، کتاب سوم، بند 130). شهرت حرم‌سرای خشایارشا به کتاب مقدس یهودیان هم رسید. بنا بر کتاب استر، پس از عزل وَشتی، به‌پیشنهاد نزدیکان پادشاه، شهرها را برای پیدا کردن دختران زیباروی باکره برای وی جست‌وجو کردند (عهد عتیق، 1388، کتاب استر، فصل دوم). اردشیر هخامنشی بیش از 360 زن داشت (پلوتارخ، 1380، ص222). کتزیاس گوید: بیش از شکار دوست داشت در میان زنان غیرعقدی خود باشد (پيرنيا، 1375‌، ج2، ص951). دیکایارخ (Dikaiarchos) در کتاب سوم خود دربارۀ زندگی در یونان می‌نویسد: «داریوش در جنگ، با آنکه همه چیز دستخوش خطر بود، ۳۶۰ تن از کنیزکان خود را همراه می‌برد» (نوکراتیسی، 1386، ص54) که به‌گفتة کنت کورث، این 360 تن در شمار زنان غیرعقدی بودند (پيرنيا، 1375‌، ج2، 1298). دینن نیز در پرسیکا می‌نویسد: «در دربار ایران شهبانو باید با شمار بزرگی از زنان فرعی بسازد» (نوکراتیسی، 1386، ص53). شمار زنان حرم‌سرا به‌گفتة هراکلیدوس، سیصد تن و به‌گفتة دیودور سیسیلی، 360 زن بود (بروسیوس، 1387، ص6). 
4. چندهمسری در دورة اشکانیان
ازآنجاکه متون زرتشتی از اسکندر چهرة ناخوشایندی ترسیم کرده است و همین نگرش منفی تا پادشاهی بلاش اشکانی ادامه پیدا می‌کند، نشان از آن دارد که این دین زرتشتی از پادشاهی اسکندر تا بلاش شرایط خوبی نداشته است. شواهدی نیز در دست است که نشان می‌دهد از نیمة دوم پادشاهی اشکانیان، این دین دوباره احیا می‌شود (کالّییری، 1393، ص428ـ429)؛ به‌ویژه آنکه بندهش دورة اشکانی را «شاهی پرهیزکارانه» می‌نامد (بهار، 1395، ص156). در نتیجه با وجود احتمال زرتشتی بودن اشکانیان، نمونه‌های مطرح‌شده دربارة این دوره نیز اهمیت بالایی دارد (برای آگاهی از سایر شواهد زرتشتی بودن اشکانیان، ر.ک: ویسهوفر، 1388، ص190ـ191). 
[بنا بر تواریخ کهن،] تعدد زوجات در نزد پارتى‌ها متداول بوده؛ وليكن بيش از يك زن عقدى نمي‌توانستند داشته باشند (ژوستن، كتاب 41، بند 3). تعدد زنان غيرعقدى در ميان آنها و به‌خصوص در خانوادة سلطنتى از زمانى متداول شده بود، كه به ثروت رسيده بودند؛ زيرا زندگانى صحراگردى مانع از داشتن زن‌هاى متعدد است (پيرنيا، 1375‌، ج3، ص2693). 
کلمنت اسکندرانی (متوفی 215م) مینویسد: «پسران ایرانی تا بزرگ می‌شوند... با مادر و خواهر و زنان خود می‌خوابند و از صیغه‌های بی‌شمار هم نمی‌گذرند» (شاپورشهبازی، 1380، ص12). سورنا چون عازم نبرد با کراسوس شد، دویست ارابه حرم‌سرای او را حمل می‌کرد (پلوتارک، 1346، ج3، ص72). جدا از آن «در هر ستون از سپاهیان پارت‌ها، صفوف طویلی از ارابه‌های مملو از زنان بدکاره... وجود داشت» (پلوتارک، 1346، ج3، ص90). ارد دوم (پادشاهی 57ـ38ق.م) بیشتر اوقات خود را در حرم‌سرا در میان همسران رنگارنگ می‌گذراند و ازهمین‌رو صاحب سی پسر و شاید به همین اندازه دختر بود (جعفری دهقی، 1393، ج2، ص316). پسر او فرهاد چهارم (پادشاهی ۳۷ـ۲ق.م) نیز همسران متعددی داشت و چون خواست با رومی‌ها صلح کند، دو همسر خود را به گروگان به رومی‌ها سپرد (استرابو، 1382، ص347، کتاب شانزدهم، بخش 1، بند 28).
پادشاهان با اینکه در جنگ زنان را همراه می‌بردند، چون شکست خود را نزدیک می‌دیدند، گاه دست به کارهای وحشتناکی می‌زدند؛ چنان‌که مهرداد اشکانی زنان و هم‌خوابه‌های خود را کشت و بعدها فرهاد چهارم چون در محاصرة تیرداد دوم گرفتار شد، به‌پیروی از مهرداد اشکانی زنان خود را کشت (گوتشمید، 2536پ، ص160).
5. چندهمسری در دورة ساسانیان
دین زرتشتی در دورة ساسانی رسمیت می‌یابد و پادشاهان ساسانی و اشراف با ادعای سرسپردگی به دین زرتشتی به چندهمسری دست می‌زنند. تعداد همسران یک مرد، از لحاظ حقوق نظری محدود نبود و در عمل بسته به میل و توان مالی او بود (بارتولومه، 1337، ص51). به‌گفتة آمیانوس مارسلینوس، هر یک از ساسانیان «نسبت‌به فراخور حال خود، کم یا بیش عیال اختیار می‌نماید» (مارسلین، 1310، ص49). مردان بلندپایه می‌توانستند حتی بیش از برخی شاهان ساسانی همسر داشته باشند (دریایی، 1383، ص173). دست‌کم با دو زن اردشیر بابکان آشنا هستیم؛ یکی کنیزی از اردوان و دیگری دختر اردوان است (فردوسی، 1384، ج6، ص164، ابیات 452ـ454). هرمز دوم نیز زنان بسیار داشت و چون از دنیا رفت، در میان زنان او جست‌وجو کردند و زنی را که باردار بود، برگزیدند و تاج را بر شکم او نهادند (جلیلیان، 1397، ص183). در سال 484م، زنان پیروز به چنگ هپتالیان افتادند (جلیلیان، 1397، ص317). «مطابق شاهنامه، بهرام گور دارای 930 زن...، خسرو اول هفتاد زن... و خسرو دوم تا دوازده هزار زن... هستند» (خالقی مطلق، 1395، ص144، پاورقی3). قباد زنان بسیار داشت و در زمان او جنبش مزدکی شکل گرفت (شاپورشهبازی، 1398، ص153).
دربارة شمار زنان خسرو پرویز، جدا از روایت شاهنامه، در روایتی دوازده هزار زن و کنیزک ذکر شده و در روایتی دیگر آمده است که سه هزار زن برای همخوابگی و هزاران کنیزک برای نوازندگی و خوانندگی داشت (شاپورشهبازی، 1398، ص201). بنا بر متنی پهلوی، ده هزار کنیز در دربار خسرو مشغول خدمت بودند (عریان، 1391الف، ص60). به همین دلیل گفته‌اند که حرم خسروپرویز را کسی نمی‌تواند انکار کند (مزداپور و همکاران، 1395، ص256). سبئوس نکتة مهمی دارد و آن این است که «خسرو به‌رسم مغان، زنان متعدد داشت» (سبئوس، 1396، ص104).
6. چندهمسری زرتشتیان بعد از اسلام
با آمدن اسلام، این رسم در میان زرتشتیان همچنان باقی ماند؛ چراکه دین جدید نیز آن را با قیودی جایز دانسته بود. اسلام ازدواج با بیش از چهار زن را جایز نمی‌دانست و زرتشتیانی که بیش از چهار زن داشتند و می‌خواستند مسلمان شوند، باید به چهار زن بسنده می‌کردند و باقی را طلاق می‌دادند. این رویداد در روایتی موثق و معتبر ثبت شده است (حاجتی شورکی، 1402، ص207). در این روایت، عقبة‌بن‌خالد از امام صادق؟ع؟ می‌پرسد: نظر شما دربارة مردی مجوسی که اسلام آورده است و هفت زن دارد که آنان نیز به‌همراه او اسلام را پذیرفته‌اند، چیست؟ حال او باید چه کند؟ امام فرمودند: چهار زن را نگه دارد و سه تای دیگر را طلاق دهد: «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ فِي مَجُوسِيٍ‌ أَسْلَمَ‌ وَلَهُ سَبْعُ نِسْوَةٍ وَأَسْلَمْنَ مَعَهُ كَيْفَ يَصْنَعُ قَالَ يُمْسِكُ أَرْبَعاً وَيُطَلِّقُ ثَلَاثًا» (كلينى، 1407ق، ج‌5، ص436). در زمان خلافت منصور دوانیقی در ولایت طبرستان، اصفهبد خورشید حکومت را به دست داشت که چون منصور با وی از در جنگ برخاست، اصفهبد «جملة اعزّاء و اولاد و ازواج‌ خود را با اموال و ذخاير و غلام و كنيز به بالاى دربند كولا به راه زازرم بيرون برد» (مرعشی، 1345، ص13). بنا بر این متن نیز اصفهبد بر همان رسم چندهمسری بود. 
مورخان مسلمان که از آداب رسوم زرتشتیان خبر داشتند نیز گزارش‌هایی مشابه آنچه تا کنون آمد، ثبت کرده‌اند. برای نمونه، بنا به گزارش ثعالبی، «زرتشت برای ازدواج و تعدد زوجات حدی قائل نشده است» (ثعالبی، 1384، ص120). ابن‌بلخی نیز گوید: زرتشتیان هر اندازه که بخواهند، می‌توانند زن بگیرند (بلخی، 1903م، ج4، ص28). ابن‌جوزی گوید: مجوسیان اجازه می‌دهند که فرد صد تا هزار زن بگیرد (ابن‌الجوزی، 1403، ص69). این گزارش‌ها هرچند خالی از اغراق نیستند، جدا از اینکه می‌توانند یادآور سکوت منابع زرتشتی در زمینة تحدید شمار زنان یک مرد باشند، می‌توانند یادآور خاطرة حرم‌سرای پادشاهان ساسانی باشند که حد و مرزی برای تعداد زنان نداشتند. 
چندهمسری تا زمان آمدن سفرنامه‌نویسان خارجی در میان زرتشتیان وجود داشت. تاورنیه که در زمان صفویه از زرتشتیان دیدن کرده است، می‌گوید: آیین زرتشتی به مرد اجازه می‌دهد که تا پنج زن داشته باشد؛ به‌شرطی که وسایل زندگی‌اش را فراهم کند (تاورنیه، 1382، ص100). دروویل که در دورة فتحعلی‌شاه قاجار به ایران آمده بود نیز می‌گوید: زرتشتیان می‌توانند چند زن اختیار کنند (دروویل، 1365، ص331). این گزارش‌ها با منابعی که در ادامه می‌آیند تأیید می‌شوند. 
7. الغای چندهمسری در میان پارسیان هند
زرتشتیان هند یا پارسیان بیش از سایر اقوام هندی با غربیان دادوستد داشتند و ازهمین‌رو از سبک زندگی آنان متأثر شدند و جنبشی اصلاحی را در پیش گرفتند؛ تاآنجاکه موبدانی اصلاح‌طلب، همانند دهالا، «دستور پروتستان» نامیده شدند (هینلز، 1388، ص131ـ132). قرائت جدید زرتشتی کار را به جایی رساند که به‌گفتة مری بویس، زرتشتیان مجبور شدند باورها و رسوم و آیین‌های اجدادی و نیاکان خود را رها کرده، مذهبی ساختگی و متأثر از فرهنگ غرب را جایگزین آن کنند (بویس، 1393، ج1، ص10). الغای چندهمسری نیز یکی از این اصلاحات بود و از قضا اصلاح‌طلبان بریتانیایی در هند مدت‌ها بود که در برابر این رسم با تمایلات پروتستانی خود موضع گرفته بودند (Ringer, 2011, p.73).
پنچایت (انجمن پارسیان بمبئی) برای نخستین‌بار در سال ۱۷۹۱م تلاش کرد تا چندهمسری را در میان زرتشتیان پارسی ممنوع و برای متخلفان مجازات تعیین کند (Palsetia, 2021, p.76). پنچایت در سال 1811م در هشداری تخطی از قانون چندهمسری را محکوم کرد (Palsetia, 2021, p79-80). در سال 1818م قوانین سختگیرانه‌ای همانند اخراج از کاست و تکفیر توسط پنچایت تصویب شد و چون یکی از جمشیدجی‌ها همسر دیگری اختیار کرد، او و پدرش را تکفیر کردند و پس از درخواست‌های مکرر و پرداخت جریمه، دوباره پذیرفته شدند (Dosabhoy, 1858, p.93).
درست است که چندهمسری ملغی شد، اما روابط پنهانی همچنان باقی ماند. با اینکه رابطة جنسی زن با مردی دیگر موجب طلاق بود، اما رابطة جنسی مرد با زنی دیگر این حق را به زن نمی‌داد که درخواست طلاق کند. در قانون 1865م، رابطة جنسی مرد نیز موجب طلاق شمرده شد. البته رابطه با فاحشه همچنان موجب انحلال عقد ازدواج نبود (Ráná, 1902, p.57). در حقیقت، این قانون از حق مردان برای رابطة جنسی با فاحشه‌ها حمایت می‌کرد (Sharafi, 2014, p.173). این استثنا تا موج دوم قانون‌گذاری در سال 1936م باقی ماند (Sharafi, 2014, p.174)؛ اما چه قبل از این تاریخ و چه بعد از آن، در موارد بسیاری، زنان شوهران خود را متهم به رابطه با فاحشه یا داشتن معشوقه کردند (Sharafi, 2014, p.177).
8. الغای چندهمسری به‌دست مانکجی
چندهمسری تا زمان ناصرالدین‌شاه قاجار همچنان در میان زرتشتیان ایران جاری بود. پس از آنکه مانکجی صاحب نمایندة پارسیان به ایران آمد، تعدد زوجات را در ایران ممنوع اعلام کرد (شهمردان، 1363، ص623 و 391). مانکجی پس از آن، یکی از اعضای انجمن را به گناه دوهمسری اخراج می‌کند و چون آن شخص در نامة خود می‌گوید که داشتن دو همسر در میان زرتشتیان تا به حال جاری بوده است و حتی برخی از اعضای انجمن نیز دارای دو زن هستند، دوباره به جایگاه خود بازمی‌گردد (اشیدری، 2535پ، 264ـ265). 
البته هنوز هم موبدانی بودند که ممنوعیت مانکجی را نمی‌پذیرفتند و فتوا به جواز تعدد می‌دادند. بنا به نوشته‌های ارباب کیخسرو شاهرخ، تعدد زوجات پس از مانکجی تا اواخر دوران قاجاریه همچنان در میان زرتشتیان وجود داشت. دستور رستم، پسر دستور جهانگیر، رئیس روحانی زرتشتیان، فتوا می‌داد که برای هر مرد زرتشتی تا هفت زن گرفتن جایز است. به همین دلیل در همان دوران عده‌ای دو زن داشتند و حتی میرزا بهرام گشتاسب و بهمن آدرباد نیز چهار زن داشتند (شاهرخ، 2535پ، ص60ـ61). 
پس از مانکجی، در سال 1325ق انجمن زرتشتیان تهران تصویب کرد که اردشیرجی قوانین مذهبی را به‌نوعی که مرسوم بین زرتشتیان بمبئی است، ترجمه کنند و بر اساس آن عمل شود (پوررستمی، 1388، ص75). چندی بعد نیز تصویب شد که قوانین ارث بر اساس قوانین پارسیان عمل شود (پوررستمی، 1388، ص82). بنا بر مصوبة مجلس شورای ملی در سال 1312، احوال شخصیة ایرانیان غیرشیعه در محاکم بر اساس قوانین مذهبی آنان رسیدگی می‌شود (دامغانی، 1334، ص1). پس از آن، انجمن زرتشتیان کتابچه‌ای به‌نام آیین‌نامة زردشتیان به‌تصویب رساند (دامغانی، 1334، ص13). در مادة 16 و 30، تعدد زوجات ممنوع شده است (دامغانی، 1334، ص25). 
9. ادلة زرتشتیان معاصر برای انکار چندهمسری
تا آنجا که مدارک ما را یاری می‌دهد، تا کنون چند توجیه برای نبود رسم چندهمسری از سوی زرتشتیان مطرح شده است که در ادامه ذکر می‌شوند.
1ـ9. عدم جواز چندهمسری در اوستا 
چنان‌که گذشت، در میان آریاییان تعدد زوجات وجود داشت و سکوت گاتاها و سایر بخش‌های اوستا دربارة وجوب تک‌همسری یا حرمت چندهمسری، خود تأییدی بر ادامة این جریان است؛ جدا از اینکه در یشت‌ها، فریدون دو خواهر جمشید را به همسری می‌گیرد. بااین‌حال در نوآموز مزدیسنا آمده است که بنا بر مندرجات اوستا، تعدد زوجات نارواست (سپنتا، 1311، ج2، ص87). موبد اردشیر آذرگشسب با استناد به اوستا چنین گوید: 
در یسنای 11 بند 1 نوشته شده است: «گاو بصاحبش نفرین کند: ای که مرا خوراک کافی نمی‌دهی تا زن و فرزندان خود را سیر نگهداری، بشود که بی‌فرزند باشی». در اینجا واژة اوستایی «نئیریااو» (Nairyao) که بمعنی زن است، بحال مفرد می‌باشد؛ در صورتی که اگر تعدد زوجات رسم می‌بود، می‌بایستی این کلمه بحالت جمع بکار برده شده باشد (آذرگشسب، 1372، ص176).
در پاسخ باید گفت: نخست اینکه مراد از زن در این بند، جنس زن است؛ به همین دلیل ترجمة درست این بند چنین است: «گاو زوت را نفرین کند: بشود که بی‌فرزند مانی و به بدنامی دچار شوی؛ ای آنکه مرا ـ هنگامی که پخته‌ام به ارزانیان نبخشی و پرورش زن و فرزند یا شکم[پروری] خویش را بکار بری» (دوستخواه، 1391، ج1، ص150، هات 11، بند 1). نکته‌ای که باید بدان توجه داشت، این است که کلمة «فرزند» هم به‌صورت مفرد به‌کار رفته است؛ اما کسی نمی‌گوید که بنا بر اوستا، دین زرتشتی طرفدار نظریة تک‌فرزندی است. 
نکتة مهم دیگر این است که در زند، در این بند عبارت «همسران و پسران» آمده است که برخلاف مدعای جناب آذرگشسب است. ترجمة آذرگشسب تا اندازه‌ای شبیه ترجمة پهلوی است و احتراز ایشان از ارائة ترجمه‌ای همانند ترجمة پورداود و دوستخواه، احتمالاً ناشی از نگرانی دربارة اتهام طرفداری از قربانی است. به‌هرحال، اینکه موبدان زرتشتی از این بند جواز قربانی را استنباط نکرده، اما از مفرد بودن واژة «زن» عدم جواز تعدد زوجات را به‌دست آورده‌اند نیز نکته‌ای درخور تأمل است. 
2ـ9. نبود موارد تاریخی 
با وجود نمونه‌های متعدد تاریخی، در نوآموز مزدیسنا آمده است که بنا بر دلایل تاریخی، تعدد زوجات نارواست (سپنتا، 1311، ج2، ص87). فرهنگ مهر در ادعایی عجیب می‌گوید: 
پس از آمدن اسلام به ایران، با آنکه تعدد زوجات در اسلام مرسوم و مجاز بوده است، هیچ موردی از تعدد زوجات در بین زرتشتیان ذکر نشده است و طبق بررسی که در تهران، یزد و کرمان انجام شد، هیچ یک از زرتشتیان که در سدة اخیر زندگی کرده و نیاکانشان که در سدة پیش از آن می‌زیسته‌اند، بیش از یک زن نداشته‌اند (مهر، 1387، ص172، پاورقی 14). 
حال خود میزان دقت بررسی جناب مهر را بسنجید. وی در جای دیگری گوید: «اگر تعدد زوجات در سنت زرتشتی بوده، چرا در قرون اخیر متروک شده است؟» (مهر، 1387، ص153) که پاسخ آن روشن است: اولاً نمونه‌هایی از آن وجود دارد و دیگر به‌فرض نبود آن، همانند ده‌ها رسم دیگری است که در دهه‌های گذشته ترک شده است.
3ـ9. اثرپذیری از مسلمانان
اقدامات مانکجی و اثرپذیری از پارسیان، کم‌کم تأثیر خود را به‌جا گذاشت. جکسن که در آغاز سدة بیستم به ایران آمده است، گوید: «مردان زردشتی یزد معمولاً یک‌زنه هستند؛ ولی داشتن دو همسر و تعدد زوجات، که خود آن را نتیجۀ نفوذ رسوم اسلامی مردم اطرافشان می‌دانند، در روزگاران گذشته غیرمعمول نبوده است» (جکسون، 1369، ص437). جکسن در اوایل 1900م به ایران آمد و این یعنی گزارش او مربوط به زمانی است که زرتشتیان ایران تحت تأثیر باورهای پارسیان هند قرار گرفته بودند. 
4ـ9. قدمت رسم چندهمسری 
علی‌اکبر جعفری در توجیه این مطلب که زرتشت بر اساس سنت سه زن اختیار کرده است، می‌گوید: 
اگر هم آن بزرگوار سه همسر داشت، ما را چه که پس از هزارها سال در سدة بیستم میلادی که بسی از یک‌زنی گفتگو و پشتیبانی می‌شود، نشسته احساس شرمندگی بکنیم و یا زبان به خرده‌گیری دراز کنیم؟ زندگی خصوصی زرتشت از آنِ هزارها سال پیش بود و طبعاً باید باشد؛ ولی آیین زندگی را که او طرح کرد، برای همیشه است (جعفری، 1353، ص146). 
اما وقتی می‌خواهد به مسئلة «ازدواج با محارم» پاسخ دهد، می‌گوید: «ما را به آنچه دراین‌باره گفته‌اند و می‌گویند، کاری نیست. ما اینجا می‌خواهیم بدانیم زرتشت و یارانش چه گفته یا چه کرده‌اند» (جعفری، 1353، ص177). به بیان دیگر، اگر مسئلة تعدد زوجات باشد، سیرة زرتشت به ما ربطی ندارد؛ اما اگر مسئلة ازدواج با محارم باشد، باید دید که زرتشت و یارانش چه کرده‌اند. این همان تناقض و قرائت گزینشی است که این دسته از نویسندگان دچار آن هستند.
جالب‌تر اینکه در همین دورة معاصر، چون تعدادی از زنان زرتشتی اسلام اختیار کردند و به ازدواج مسلمانان درآمدند، موبد رستم شهزادی پیشنهاد داد که قانون تعدد زوجات به‌رسمیت شناخته شود تا بدین وسیله از دین‌گریزی زنان جلوگیری به‌عمل آید (امینی، 1380، ص342). 
جدا از این، در صورتی که زن نازا باشد، مرد می‌تواند همسر دیگری اختیار کند و با همین شرط، ازدواج با زن سوم نیز جایز خواهد بود (بارتولومه، 1337، ص51). بنا بر قانون کنونی، هر مرد زرتشتی تنها حق داشتن یک زن را دارد و بیش از آن جایز نیست، مگر در شرایط خاص؛ مانند نازا بودن زن (آیین‌نامة احوال شخصیة زرتشتیان ایران، 1386، ص22ـ23، مادة 16). 
نتیجه‌گیری
پارسیان هند که به‌دلایل اقتصادی برای مدتی تک‌همسری را برگزیده بودند، با قرائتی گزینشی از متون، جواز چندهمسری را در شریعت زرتشتی انکار کردند. آنها با نادیده گرفتن شواهد بسیار، تک‌همسری خود را به کل تاریخ دین زرتشتی تسری دادند و موجب به‌اشتباه افتادن محققان بسیاری شدند. این پژوهش بر پایة مطالعة کتابخانه‌ای و با روشی توصیفی ـ تحلیلی نشان می‌دهد که چندهمسری در آیین زرتشتی نه‌تنها جایز، بلکه در مقاطع گوناگون تاریخی، به‌ویژه در طبقات اشرافی و ساختار سیاسی ـ دینی ایران پیش از اسلام، عرفی و مشروع بوده است. برخلاف ادعای برخی از موبدان و نویسندگان زرتشتی معاصر، که با تکیه بر خوانش‌های خاص از اوستا و برخی سکوت‌های متنی کوشیده‌اند که تک‌همسری را به‌عنوان اصلی آیینی و ثابت در زرتشتیگری معرفی کنند، شواهد متعددی از متون اوستایی، پهلوی و گزارش‌های مورخان مسلمان و غربی مؤید رواج تعدد زوجات در این آیین است. 
در سطح تطبیقی، این رسم در نسبت با نظام هستی‌شناسانة آیین زرتشتی قابل فهم است؛ جایی که ازدواج و ازدیاد نسل بخشی از مبارزة کیهانی با اهریمن تلقی می‌شود. همین نگرش موجب صدور احکام فقهی‌ای در سنت زرتشتی شد که به‌صراحت بر برتری فرد دارای همسر و فرزند در برابر دیوان و اهریمن تأکید می‌کرد.
بررسی تحولات تاریخی نیز نشان می‌دهد که الغای رسمیِ چندهمسری در میان زرتشتیان، محصول فشارهای بیرونی ناشی از مواجهه با فرهنگ غربی، اصلاح‌طلبی دینی در میان پارسیان هند و تلاش برای بازسازی تصویر آیین زرتشتی در قالب‌های نوگرا بوده است. چنین روندی نوعی بازتعریف هویت دینی در پرتو مناسبات مدرن را بازتاب می‌دهد؛ روندی که در آن برخی عناصر تاریخی دین حذف یا انکار می‌شوند تا قرائتی همساز با ارزش‌های زمانه پدید آید.
بر این اساس، پژوهش حاضر با نقد دیدگاه‌های معاصر و تحلیل اسناد اصیل نشان داد که چندهمسری در آیین زرتشتی یک سنت دیرپای دینی، حقوقی و اجتماعی بوده است و انکار آن در عصر جدید، بیش از آنکه مستند به متون کهن باشد، برخاسته از تحولات گفتمانی دوران مدرن است. این بررسی، علاوه بر بازخوانی واقع‌گرایانة تاریخ آیین زرتشتی، می‌تواند الگویی روش‌شناختی در تحلیل نسبت سنت و مدرنیته در سایر ادیان نیز فراهم سازد.