Ma`rifat-e Adyan, Volume 17, Issue 1, No 65, Year 2026, Pages 29-47

    A Comparative Study of the Nature of Religion in the Thought of Spinoza and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī: From Rationalism to Fitra-based (Primordial Nature) Approach

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    Hassan Karami mohammadabadi / PhD Candidate in Theoretical Foundations of Islam, University of Tehran, Tehran, Iran / Hassankarami@ut.ac.ir
    ✍️ Ali Asgariyazdi / Professor, Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran / asgariyazdi@ut.ac.ir
    Seyed Mojtaba Mirdamadi / Associate Professor, Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran / mirdamadi_77@ut.ac.ir
    Hosein Rahnemaei / Assistant Professor, Faculty of Islamic Studies and Thought, University of Tehran, Tehran, Iran / h_rahnamaei@ut.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088116.1404.17.1.2.4
    doi10.22034/marefateadyan.2025.5002203
    Abstract: 
    The main objective of this study is a comparative examination of the nature of religion in the thought of Baruch Spinoza and ‘Allāmah Sayyid Muhammad Husayn Ṭabāṭabā’ī to demonstrate how the differences in their views are rooted in their divergent philosophical foundations. This research addresses this issue using a descriptive-analytical and comparative method, relying on the principal works of both thinkers. The findings show that Spinoza, with a rationalist approach based on an ontology of a single substance, considers religion to be action based on the knowledge of God. He regards the Bible as a historical and ethical text and views revelation as more practical in the realm of action than in the realm of attaining truth. In contrast, ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī, relying on a hierarchical ontology (the principality and gradation of existence) and an approach that recognizes reason alongside revelation and innate nature (fiṭrah) as sources of religious knowledge, considers religion to be a fiṭra-based guide for achieving human felicity (sa‘ādah). This comparative study reveals that the fundamental difference between Spinoza's rationalist religion and ‘Allāmah's fiṭra-based religion is a direct consequence of their differing ontological foundations. Thus, the present research, while clarifying the points of similarity and difference between these two thinkers, emphasizes the decisive role of metaphysical presuppositions in shaping the philosophy of religion.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :بررسی تطبیقی ماهیت دین در اندیشة اسپینوزا و علامه طباطبایی: از عقل‌گرایی تا فطرت‌گرایی
    Abstract: 
    هدف اصلی این مطالعه، بررسی تطبیقی ماهیت دین در اندیشة باروخ اسپینوزا و علامه سیدمحمدحسین طباطبایی است تا نشان دهد که چگونه تفاوت در دیدگاه‌های آنان ریشه در مبانی فلسفی متفاوتشان دارد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و تطبیقی، و با اتکا بر آثار اصلی هر دو متفکر، به این مهم می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند که اسپینوزا با رویکردی عقل‌گرایانه و بر اساس هستی‌شناسی مبتنی بر جوهر واحد، دین را عمل بر اساس شناخت خدا می‌داند. او کتاب مقدس را متنی تاریخی و اخلاقی تلقی می‌کند و وحی را بیشتر در حوزة عملْ کاربردی می‌داند تا حوزة شناخت حقیقت. در مقابل، علامه طباطبایی با تکیه بر هستی‌شناسی سلسله‌مراتبی (اصالت و تشکیک وجود) و با رویکردی که عقل را در کنار وحی و فطرت به‌عنوان منابع معرفت دینی به‌رسمیت می‌شناسد، دین را راهنمایی فطری برای رسیدن به سعادت تلقی می‌کند. این مطالعة تطبیقی آشکار می‌سازد که تفاوت بنیادین میان دین عقل‌گرای اسپینوزا و دین فطرت‌گرای علامه، پیامد مستقیم مبانی هستی‌شناختی متفاوت آنان است. بدین ترتیب، پژوهش حاضر ضمن روشن ساختن نقاط اشتراک و افتراق این دو اندیشمند، بر نقش تعیین‌کنندة پیش‌فرض‌های متافیزیکی در شکل‌دهی به فلسفة دین تأکید می‌ورزد.
    References: 
    • اسپینوزا، باروخ (1376). اخلاق. ترجمة محسن جهانگیری. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
    • اسپینوزا، باروخ (1377). رسالة مختصر دربارة خدا، انسان و سعادت او. ترجمة جلال‌الدین باقری. پایان‌نامة کارشناسی ارشد گروه فلسفه. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
    • اسپینوزا، باروخ (1396). رسالة الهی ـ سیاسی. ترجمة علی فردوسی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
    • اسفندیاری، حسین؛ کریمی، حمید و محمدزاده بنی‌طرفی، مهدی (1398). بررسی تطبیقی آثار و نتایج نظریة صیانت ذات اسپینوزا و نظریة فطرت علامه طباطبایی. جستارهایی در فلسفه و کلام، 51(2)، 31ـ50. doi: 10.22067/philosophy.v51i2.72345
    • امینی, زهرا و زالی، مصطفی (1403). تمایز صفات، وحدت حالات: بازنگری مناقشه‌ای تفسیری پیرامون سرشت صفات در فلسفة اسپینوزا. حکمت و فلسفه، 20(79)، 177ـ196. doi: 10.22054/wph.2024.78472.2228
    • دباغ، سروش (1400). غربت و غرابت اسپینوزا. تهران: بنیاد سهروردی.
    • سهرابیان پاریزی، محمد و حسینی قلعه‌بهمن، سیداکبر (1397) رشد و تحول ایمانی در پرتو فضایل از دیدگاه علامه طباطبایی و توماس آکویناس. معرفت ادیان، 9(3)، 7ـ25.
    • طاهری، اسحاق و جلالوند، مهدی (1392). مبناشناسی معرفت دینی علامه طباطبایی. فلسفة دین، 10(3)، 1ـ24. doi: 10.22059/jpht.2013.36187
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1364). اصول فلسفه و روش رئالیسم‌. تهران: صدرا.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1374). تفسیر المیزان. ترجمة سیدمحمدباقرموسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامى‌.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1378). شیعه در اسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامى‌.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387الف). مجموعه رسائل‌. قم: بوستان کتاب.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1387ب). تعالیم اسلام‌. قم: بوستان کتاب.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1388). قرآن در اسلام. قم: بوستان کتاب.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1416ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‌.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1428ق). الإنسان و العقیده. قم: باقیات.
    • قاسمی، اعظم (1392) اسلام و مسیحیت؛ امکان گفت‌وگوی دو مکتب از دیدگاه هانری کربن. معرفت ادیان، 4(3)، 37ـ56.
    • کریمی، حمید و اسفندیاری، حسین (1398). بررسی تطبیقی مفهوم ذات در فلسفة اسپینوزا و فطرت از منظر علامه طباطبایی. معرفت، 28(4)، 53ـ62.
    • همتی، همایون (1392). تحلیل نقش دین در جامعه. معرفت ادیان، 4(3)، 7ـ16.
    • یاسپرس، کارل (1375). اسپینوزا فلسفه، الهیات و سیاست. ترجمة محمدحسن لطفی. تهران: طرح نو.
    References: 
    • Bennett, Jonathan (2006), Spinoza›s metaphysics. In: Cambridge companion to Spinoza (61-88). New York / Cambridge: Cambridge University Press.
    • Carlisle, Claire (2021), Spinoza’s Religion: A New Reading of the Ethics. Princeton: Princeton University Press.
    • Donagan, Alan (2006), Spinoza›s theology. In: Cambridge companion to Spinoza (343-382). New York / Cambridge: Cambridge University Press.
    • Garrett, Don (2006), Spinoza›s ethical theory. In: Cambridge companion to Spinoza (267-314). New York / Cambridge: Cambridge University Press.
    • Hubbeling, H. G. (1967). Spinoza’s Methodology. Assen: Van Gorcum.
    • Huenemann, Charlie (2014). Spinoza’s radical theology The Metaphysics of the Infinite. New York: Routledge.
    • Klever, W. N. A. (2006). Spinoza›s life and works. In: Cambridge companion to Spinoza (13-60). New York / Cambridge: Cambridge University Press.
    • Spinoza, Baruch (2002). Spinoza: Complete works. translated by Samuel Shirley and others. Indianapolis I Cambridge: Hackett Publishing Company.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Karami mohammadabadi , Hassan , Asgariyazdi, Ali, Mirdamadi, Seyed Mojtaba, Rahnemaei, Hosein. (2026) A Comparative Study of the Nature of Religion in the Thought of Spinoza and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī: From Rationalism to Fitra-based (Primordial Nature) Approach. Ma`rifat-e Adyan, 17(1), 29-47 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2025.5002203.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Hassan Karami mohammadabadi ; Ali Asgariyazdi; Seyed Mojtaba Mirdamadi; Hosein Rahnemaei."A Comparative Study of the Nature of Religion in the Thought of Spinoza and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī: From Rationalism to Fitra-based (Primordial Nature) Approach". Ma`rifat-e Adyan, 17, 1, 2026, 29-47

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Karami mohammadabadi , H, Asgariyazdi, A, Mirdamadi, S, Rahnemaei, H.(2026) 'A Comparative Study of the Nature of Religion in the Thought of Spinoza and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī: From Rationalism to Fitra-based (Primordial Nature) Approach', Ma`rifat-e Adyan, 17(1), pp. 29-47

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Karami mohammadabadi , H, Asgariyazdi, A, Mirdamadi, S, Rahnemaei, H. A Comparative Study of the Nature of Religion in the Thought of Spinoza and ‘Allāmah Ṭabāṭabā’ī: From Rationalism to Fitra-based (Primordial Nature) Approach. Ma`rifat-e Adyan, 2026; 17(1): 29-47