معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), Volume 17, Issue 3, No 67, Year 2026, Pages 7-29

    Divergent Paradigms of Forgiveness: A Comparative Analysis of the Role of Righteous Deeds and Redemption in Islam and Christianity

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ davuod khoshbavar / Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University of Tehran, Tehran, Iran / d.basirat@cfu.ac.ir
    Hamid Esfandiari / Lecturer, Department of Islamic Education, Farhangian University of Tehran, Tehran, Iran / hamid.es135@yahoo.com
    Mohammad Hossein Tavakolian / Assistant Professor, Department of Islamic Education, Farhangian University of Tehran, Tehran, Iran / m.tavakolian@cfu.ac.ir
    doi 10.22034/marefateadyan.2026.5002882✓
    Abstract: 
    This study adopts a comparative approach to investigate the concept of "expiation of sins" (takfīr al-kabāʾir)—a theological concept denoting the erasure and nullification of the deleterious effects of transgressions through righteous deeds. In Islamic theology, takfīr is a concept rooted in scriptural texts that emphasizes the role of devotional acts and ethical commitment in eliminating the consequences of sin. Accordingly, good deeds (ḥasanāt) can, under certain conditions, bring about the remission of evil deeds (sayyiʾāt). Correspondingly, in Christian theology, although the terminology of takfīr in its Islamic sense is not employed, concepts such as "redemption" (fidā), "salvation" (najāt), and "atonement" (kaffāra) occupy a central position. These doctrines rest upon the presupposition that Christ's death on the cross is the cause of divine forgiveness and the sole means of deliverance from the consequences of original sin and individual transgressions. The present study, employing a descriptive-analytical method, undertakes a comparison of these two paradigms. The findings indicate that while in Christian theology the human role in the process of salvation is marginalized, Islamic theology, by emphasizing individual agency and responsibility, delineates a dynamic mechanism for forgiveness. Consequently, the necessity of rethinking Christian perspectives and the superiority of the Islamic model in establishing a nexus between human free will and divine forgiveness will be emphasized.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :پارادایم‌های متفاوت آمرزش با واکاوی تطبیقی نقش عمل صالح و فدا در اسلام و مسیحیت
    Abstract: 
    این پژوهش با رویکردی تطبیقی به واکاوی مفهوم «تکفیر گناهان» می‌پردازد؛ مفهومی الهیاتی که بر محو و ابطال آثار سوء معاصی از طریق اعمال صالحه دلالت دارد. در الهیات اسلامی، «تکفیر» مفهومی ریشه‌دار در نصوص است که بر نقش کنش‌های عبادی و التزام اخلاقی در زدودن پیامدهای گناه تأکید می‌ورزد. بر این اساس، حسنات می‌توانند به‌نحو مشروط موجب زوال سیئات شوند. متقابلاً در الهیات مسیحی هرچند ترمینولوژی «تکفیر» به‌معنای اسلامی آن به‌کار نرفته است، اما مفاهیمی چون «فدا»، «نجات» و «کفاره» جایگاهی محوری دارند. این آموزه‌ها بر این پیش‌فرض استوارند که مرگ مسیح بر صلیب، عامل آمرزش الهی و تنها راه رهایی از پیامدهای گناه نخستین و خطاهای فردی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به مقایسة این دو پارادایم می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهند درحالی‌که در الهیات مسیحی نقش انسان در فرایند رستگاری به‌حاشیه رانده می‌شود، الهیات اسلامی با تأکید بر عاملیت و مسئولیت فردی، سازوکاری پویا برای آمرزش ترسیم می‌کند. در نتیجه، ضرورت بازاندیشی در دیدگاه‌های مسیحیت و برتری مدل اسلامی در ایجاد پیوند میان اختیار انسانی و آمرزش الهی، مورد تأکید خواهد بود.
    References: 
    • قرآن کریم. ترجمة آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی. 
    • کتاب مقدس (عهدین). ترجمة قدیم و جدید.
    • ابن‌بابویه، شیخ صدوق ابی‌جعفر محمد (1389). اعتقادات شیخ صدوق. تصحیح: مؤسسة الامام الهادی؟ع؟. قم: مؤسسة الامام الهادی؟ع؟. 
    • قشیری نیسابوری، ابوالحسین مسلم‌بن‌حجاج (1374ق). صحیح مسلم، تحقیق: محمد فؤاد عبد الباقی. قاهره: مطبعة عیسى البابی الحلبی.
    • اسدآبادی، قاضی ابی‌الحسن عبدالجبار (1408ق). شرح اصول الخمسه. تعلیق: احمدبن‌حسین‌بن‌ابی‌هاشم. تحقیق: عبدالکریم عثمان. قاهره: مکتبة وهبة. 
    • انصاریان، حمید (1402). بازکاوی تاریخی پیدایش و تطور تکفیر در غیر امامیه. فصلنامة معرفت، 32(8)، 61ـ69.
    • براون، رابرت مک‌آفی (1382). روح آیین پروتستان. ترجمة فریبرز مجیدی. تهران: نگاه معاصر. 
    • تیسن، هنری (بی‌تا). الهیات مسیحی. ترجمة ط. میکائیلیان. تهران: حیات ابدی. 
    • حر عاملى، محمدبن‌الحسن (1418ق). الفصول المهمّة فى اصول الائمّة. تحقیق و اشراف: محمدبن‌محمد الحسین القائینی. قم: مؤسسة معارف اسلامی امام رضا؟ع؟. 
    • حسینی زبیدی، سیدمحمدمرتضى (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. قم: دار الفکر. 
    • حسینی قلعه‌بهمن، سیداکبر (1404). انسان‌شناسی مسیحی، دوگانه‌گرا یا سه‌گانه‌گرا. فصلنامة معرفت ادیان، 16(4)، 43ـ58. 
    • حلی، ابی‌منصور حسن‌بن‌یوسف (1388). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. ترجمه و شرح ابوالحسن شعرانی. تهران: هرمس. 
    • زمخشری، ابی‌القاسم جارالله محمودبن‌عمر (1407ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی. 
    • سبحانی، جعفر (1370). معادشناسی در پرتو کتاب، سنت و عقل. ترجمة علی شیروانی. تهران: الزهراء. 
    • سبحانی، جعفر (1383). منشور جاوید: عدل، امامت، شفاعت، توبه، احباط و تکفیر. قم: مؤسسة امام صادق؟ع؟. 
    • سبحانی، جعفر (1413ق). الإلهیات علی هدی الکتاب والسنة والعقل. قم: مؤسسة الإمام الصادق؟ع؟. 
    • سبحانی، جعفر (1427ق). بحوث فی الملل والنحل. قم: مؤسسة امام صادق؟ع؟. 
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم. 
    • طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق و مقدمه: محمدجواد بلاغی. تهران: ناصرخسرو. 
    • طبرسى، فضل‌بن‌حسن (1377). تفسیر جوامع الجامع. تهران: دانشگاه تهران و مدیریت حوزة علمیة قم. 
    • طبرى، ابوجعفر محمد‌بن‌جریر (1412ق). جامع البیان فى تفسیر القرآن‏. بیروت: دار المعرفه.‏
    • طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی. 
    • طوسی، ابوجعفر محمد (1400ق). الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد. تهران: مکتبة جامع چهلستون. 
    • طوسی، ابوجعفر محمد (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. تحقیق و مقدمه: شیخ‌آغابزرگ تهرانی و احمد قصیر عاملی. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 
    • طوسی، خواجه نصیرالدین محمد‌بن‌محمد (1416ق). قواعد العقائد. تحقیق: علی ربانی گلپایگانی. قم: مرکز مدیریت حوزة علمیة قم. 
    • عبده، محمد و رشید رضا، سیدمحمد (بی‌تا). تفسیر القرآن الحکیم (المنار). بیروت: دار الکفر. 
    • فخر رازی، فخرالدین ابوعبدالله محمدبن‌عمر (1401ق). تفسیر الکبیر ومفاتیح الغیب (تفسیر الفخر الرازی). بیروت: دار الفکر. 
    • کلینی، محمد‌بن‌یعقوب‏ (1407ق). الکافی. تصحیح: علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة وفاء. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1377). آموزش عقاید. قم: سازمان تبلیغات اسلامی. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1402). درجات ایمان و کفر. فصلنامة معرفت، 32(9)، 5ـ7. 
    • مغنیه، محمدجواد (بی‌تا). التفسیر الکاشف. بیروت: دار الأنوار للطباعة والنشر.
    • مک‌گراث، آلیستر (1385). درآمدی بر الهیات مسیحی. ترجمة مسیح دیباح. تهران: کتاب روشن. 
    • هیوم، دیوید (1397). گفت‌وگوهایی دربارة دین طبیعی. ترجمة رسول رسولی‌پور و سوده مهتاب‌پور. تهران: حکمت.
    References: 
    • Aquinas, T. (1952). Summa theologiae. (Original work published 1265–1274). Part III, Question 69: The effects of baptism.
    • Küng, Hans (1976). On Being a Christian. New York: Doubleday & Company. 
    • Lossky, V. (1976). The mystical theology of the Eastern Church. : St. Vladimir’s Seminary Press. 
    • Luther, M. (1960). The freedom of a Christian. In: J. Dillenberger (Ed.). Martin Luther: Selections from his writings (p.43–85). Doubleday. (Original work published 1520).
    • Meyendorff, J. (1974). Byzantine theology: Historical trends and doctrinal themes (2nd ed). Fordham University Press. 
    • Schmemann, A. (1973). For the life of the world: Sacraments and Orthodoxy. St. Vladimir’s Seminary Press. 
    • References
    • The Holy Qur’an. Trans. Ayatollah Naser Makarem Shirazi.
    • The Bible (Old and New Testaments). Old and New Translations.
    • Ibn Babawayh, Sheikh Saduq Abu Ja’far Muhammad (2010). Iʿtiqādāt-e Sheikh Saduq. Ed. Imam al-Hadi Institute. Qom: Imam al-Hadi Institute.
    • Qushayri Nishapuri, Abu al-Hussein Muslim ibn Hajjaj (1955 CE). Ṣaḥīḥ Muslim. Ed. Muhammad Fu’ad Abd al-Baqi. Cairo: Matba’at Isa al-Babi al-Halabi.
    • Asadabadi, Qadi Abu al-Hasan Abd al-Jabbar (1988 CE). Sharḥ Uṣūl al-Khamsa. Annot. Ahmad ibn Hussein ibn Abi Hashim. Ed. Abd al-Karim Uthman. Cairo: Maktabat Wahba.
    • Ansarian, Hamid (2023). “A Historical Reexamination of the Emergence and Evolution of Takfir in Non-Imami Islam.” Faslnāmeh-ye Ma’rifat, 32(8), 61–69.
    • Brown, Robert McAfee (2003). The Spirit of Protestantism. Trans. Fariborz Majidi. Tehran: Negah-e Mo’aser.
    • Thiessen, Henry (n.d.). Christian Theology. Trans. T. Mikailian. Tehran: Hayat-e Abadi.
    • Hurr Amili, Muhammad ibn al-Hasan (1997 CE). Al-Fuṣūl al-Muhimma fī Uṣūl al-Aʾimma. Ed. Muhammad ibn Muhammad al-Hussein al-Qa’ini. Qom: Imam Reza Islamic Studies Institute.
    • Husseini Zubaydi, Seyyed Muhammad Murtada (1993 CE). Tāj al-ʿArūs min Jawāhir al-Qāmūs. Qom: Dar al-Fikr.
    • Husseini Qaleh-Bahman, Seyyed Akbar (2025). “Christian Anthropology: Dualist or Trinitarian.” Faslnāmeh-ye Ma’rifat-e Adyan, 16(4), 43–58.
    • Hilli, Abi Mansur Hasan ibn Yusuf (2009). Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿtiqād. Trans. and Comm. Abul Hassan Sha’rani. Tehran: Hermes.
    • Zamakhshari, Abi al-Qasim Jarallah Mahmoud ibn Umar (1987 CE). Al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
    • Sobhani, Ja’far (1991). Maʿād-shenāsī dar Partow-e Ketāb, Sonnat va ʿAql. Trans. Ali Shirvani. Tehran: Al-Zahra.
    • Sobhani, Ja’far (2004). Manshūr-e Jāvīd: ʿAdl, Imāmat, Shafāʿat, Tawba, Iḥbāṭ va Takfīr. Qom: Imam Sadiq Institute.
    • Sobhani, Ja’far (1992 CE). Al-Ilāhiyyāt ʿalā Hudā al-Kitāb wa al-Sunna wa al-ʿAql. Qom: Imam al-Sadiq Institute.
    • Sobhani, Ja’far (2006 CE). Buḥūth fī al-Milal wa al-Niḥal. Qom: Imam Sadiq Institute.
    • Tabatabai, Seyyed Mohammad Hossein (1996 CE). Al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Qom: Islamic Publications Office of the Society of Seminary Teachers of Qom.
    • Tabarsi, Fazl ibn Hasan (1993). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Res. and Intro. Mohammad Javad Balaghi. Tehran: Naser Khosrow.
    • Tabarsi, Fazl ibn Hasan (1998). Tafsīr Jawāmiʿ al-Jāmiʿ. Tehran: University of Tehran and Management of the Qom Seminary.
    • Tabari, Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir (1991 CE). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Beirut: Dar al-Ma’rifa.
    • Tarihi, Fakhr al-Din (1996). Majmaʿ al-Baḥrayn. Tehran: Mortazavi.
    • Tusi, Abu Ja’far Muhammad (1979 CE). Al-Iqtiṣād al-Hādī ilā Ṭarīq al-Rashād. Tehran: Maktabat Jami’ Chehelsotoun.
    • Tusi, Abu Ja’far Muhammad (n.d.). Al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Res. and Intro. Sheikh Agha Bozorg Tehrani and Ahmad Qasir Ameli. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
    • Tusi, Khwaja Nasir al-Din Muhammad ibn Muhammad (1995 CE). Qawāʿid al-ʿAqāʾid. Ed. Ali Rabbani Golpayegani. Qom: Center for the Management of the Qom Seminary.
    • Abduh, Muhammad, and Rashid Rida, Seyyed Muhammad (n.d.). Tafsīr al-Qurʾān al-Ḥakīm (Al-Manār). Beirut: Dar al-Kufr.
    • Fakhr al-Razi, Fakhr al-Din Abu Abdullah Muhammad ibn Umar (1981 CE). Tafsīr al-Kabīr wa Mafātīḥ al-Ghayb. Beirut: Dar al-Fikr.
    • Kulini, Muhammad ibn Yaqub (1986 CE). Al-Kāfī. Ed. Ali Akbar Ghaffari and Muhammad Akhundi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
    • Majlisi, Muhammad Baqir (1983 CE). Biḥār al-Anwār al-Jāmiʿa li-Durar Akhbār al-Aʾimma al-Aṭhār. Beirut: Mu’assasat al-Wafa.
    • Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (1998). Āmūzesh-e ʿAqāʾid. Qom: Islamic Propagation Organization.
    • Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2023). “Degrees of Faith and Disbelief.” Faslnāmeh-ye Ma’rifat, 32(9), 5–7.
    • Mughniyeh, Muhammad Jawad (n.d.). Al-Tafsīr al-Kāshif. Beirut: Dar al-Anwar lil-Tiba’a wa al-Nashr.
    • McGrath, Alister (2006). An Introduction to Christian Theology. Trans. Masih Dibaj. Tehran: Ketab-e Roshan.
    • Hume, David (2018). Dialogues Concerning Natural Religion. Trans. Rasoul Rasoulipour and Soudeh Mahtabpour. Tehran: Hekmat.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    khoshbavar, davuod, Esfandiari, Hamid, Tavakolian, Mohammad Hossein. (2026) Divergent Paradigms of Forgiveness: A Comparative Analysis of the Role of Righteous Deeds and Redemption in Islam and Christianity. معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17(3), 7-29 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2026.5002882.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    davuod khoshbavar; Hamid Esfandiari; Mohammad Hossein Tavakolian."Divergent Paradigms of Forgiveness: A Comparative Analysis of the Role of Righteous Deeds and Redemption in Islam and Christianity". معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17, 3, 2026, 7-29

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    khoshbavar, D, Esfandiari, H, Tavakolian, M.(2026) 'Divergent Paradigms of Forgiveness: A Comparative Analysis of the Role of Righteous Deeds and Redemption in Islam and Christianity', معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17(3), pp. 7-29

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    khoshbavar, D, Esfandiari, H, Tavakolian, M. Divergent Paradigms of Forgiveness: A Comparative Analysis of the Role of Righteous Deeds and Redemption in Islam and Christianity. معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 2026; 17(3): 7-29