Despite the pivotal role of theological theories in shaping the identity of religious civilizations, few studies have undertaken a purposeful comparison between Divine Vicarship in Catholic Christianity and Divine Caliphate in Imami Shiism. The absence of a targeted study comparing these two doctrines within the framework of comparative theology, particularly focusing on the capacity for comprehensiveness and civilizational construction within Shiite thought, reveals the necessity of this research. This study, employing a documentary-analytical method and drawing upon authentic religious sources and authoritative theological texts, demonstrates that papal vicarship is primarily founded upon the institutional authority of the Church and the official interpretation of the Bible. In contrast, Divine Caliphate in Shiism holds a status beyond a mere religious institution; as both a constitutive (takwīnī) and legislative (tashrī‘ī) vicegerency, it extends from the Prophet to the Infallible Imams and continues in the era of occultation through the theory of the Guardianship of the Jurist (Wilāyat al-Faqīh). The findings indicate that this model, by integrating revelation, rationality, social justice, and popular participation, presents a comprehensive framework for divine governance and the organization of society based on human dignity, possessing a high capacity for civilization-building.
Title :تبیین آموزة خلافت الهی در مذهب شیعه بهمثابة مبنای فکری جامع و تمدنساز در مقایسه با تفکر نیابت الهی در مسیحیت کاتولیک
Abstract:
با وجود نقش محوری نظریههای الهیاتی در شکلدهی به هویت و تمدنهای دینی، پژوهشهای اندکی به مقایسة هدفمند نیابت الهی در مسیحیت کاتولیک و خلافت الهی در شیعة امامیه پرداختهاند. فقدان مطالعهای هدفمند که این دو آموزه را در چهارچوب الهیات تطبیقی مقایسه کند، بهویژه با تمرکز بر ظرفیت جامعیت و تمدنسازی اندیشة شیعی، ضرورت انجام این تحقیق را آشکار میسازد. این پژوهش با روش اسنادی ـ تحلیلی و بر پایة منابع اصیل دینی و متون معتبر الهیاتی انجام شده است و نشان میدهد که نیابت پاپی عمدتاً بر اقتدار نهادی کلیسا و تفسیر رسمی کتاب مقدس استوار است؛ درحالیکه خلافت الهی در شیعه جایگاهی فراتر از نهاد دینی دارد و بهعنوان نیابت تکوینی و تشریعی، از پیامبر تا امامان معصوم؟عهم؟ امتداد یافته و در عصر غیبت با نظریة ولایت فقیه استمرار پیدا کرده است. یافتهها بیانگر آن است که این الگو با تلفیق وحی، عقلانیت، عدالت اجتماعی و مشارکت مردمی، طرحی جامع برای حاکمیت الهی و ساماندهی جامعه بر مبنای کرامت انسانی ارائه میدهد و از ظرفیت بالای تمدنسازی برخوردار است.
صانعی، مرتضی (1387). خطاناپذیری پاپ. قم: مؤسسة آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
طباطبایی، جواد (1380). مفهوم ولایت مطلقه در اندیشة سیاسی سدههای میانه. تهران: نگاه معاصر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (1352). المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضلبنحسن (1408ق). مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه.
طنطاوی، محمدسید (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضة مصر.
تیواری، کدارنات (1387). دینشناسی تطبیقی. ترجمة انشاءالله رحمتی. تهران: دانشگاه تهران.
عسکرى، مرتضی (1382). نقش ائمه در احیاى دین. تهران: مرکز فرهنگى انتشارات منیر.
غلامرضائی، هادی (1403). ارشادی بودن نصوص امامت: واکاوی جانشین بلافصل پیامبر اعظم بر فرض فقدان نص. فصلنامة مجتمع آموزش عالی حوزوی حضرت قاسمبنالحسن، 2(8)، 123ـ133.
کریمی والا، محمدرضا؛ مهدوی فرد، امیرعباس و آقایی میبدی، احمد (1400). مقایسة تطبیقی نقش و جایگاه مردم در نظام اقتدار پاپ در مذهب کاتولیک و نظام ولایت فقیه در مذهب تشیع. فصلنامة علمی ـ پژوهشی سیاست متعالیه، 9(34)، 8ـ10.
کلینی، محمدبنیعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
کونگ، هانس (1384). تاریخ کلیسای کاتولیک. ترجمة حسن قنبری. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
لین، تونی (2010م). تاریخ تفکر مسیحی. ترجمة روبرت آسوریان. ایلام: انتشارات ایلام.
ماله، آلبر و ایزاک، ژول (1362). تاریخ رم. ترجمة غلامحسین زیرکزاده. تهران: دنیای کتاب و علمی.
مجلسی، محمدباقربنمحمدتقی (1403). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مروارید، جعفر و جعفریان خیرآبادی، علی (1398). مقایسة پاپ در مسیحیت کاتولیک و مرجعیت در اسلام شیعی. دوفصلنامة اسلام و ارتباطات میانفرهنگی، 1(1)، 101ـ102.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). نظریة سیاسی اسلام. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1394). حکیمانهترین حکومت. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصباح یزدی، محمدتقی (1396). نگاهی گذرا به نظریة ولایت فقیه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
مصطفوی، حسن (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه ـ مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
مطهری، مرتضی (1401). امامت و رهبری. تهران: صدرا.
مفید، محمدبنمحمد (1413ق). المقنعه. قم: کنگرة جهانی هزارة شیخ مفید.
مکگراث، آلیستر (1384). درسنامة الهیات مسیحی: شاخصهها، منابع و روشها. ترجمة بهروز حدادی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
موسوی خمینی، سیدروحالله (1377). ولایت فقیه. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
موسوی خمینی، سیدروحالله (1412ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
نجفی، محمدحسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. محقق: عباس قوچانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
وان وورست، رابرت ای (1384). مسیحیت از لابهلای متون. ترجمة جواد باغبانی و عباس رسولزاده. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
هابز، توماس (1389). لویاتان. ترجمة حسین بشیریه. تهران: نی.
References:
Ignatius of Loyola (1914). The Spiritual Exercises of St.Ignatius of Loyola (Father Elder Mullan, S.J, tran.). New York: P.J. KENEDY & SONS.
Rahner, K. (1982). Encyclopedia of Theology. A concise Sacramentum Mundi. New York: Crossroad.
The Catholic Church (1994). Catechism of the Catholic Church. Vatican City: Libreria Editrice Vaticana.
Catechism of the Catholic Church (1997). 2nd edition. Vatican City: Libreria Editrice Vaticana.
Küng, Hans (1976). On Being a Christian. Translated by Edward Quinn. New York: Doubleday.
Nekonam, Saeedeh, Karimivala, Mohammad Reza. (2026) An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity. Ma`rifat-e Adyan, 17(1), 7-28 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2025.5002200.
Saeedeh Nekonam; Mohammad Reza Karimivala."An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity". Ma`rifat-e Adyan, 17, 1, 2026, 7-28
Nekonam, S, Karimivala, M.(2026) 'An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity', Ma`rifat-e Adyan, 17(1), pp. 7-28
Nekonam, S, Karimivala, M. An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity. Ma`rifat-e Adyan, 2026; 17(1): 7-28