Ma`rifat-e Adyan, Volume 17, Issue 1, No 65, Year 2026, Pages 7-28

    An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Saeedeh Nekonam / PhD Candidate in Theoretical Foundations of Islam, University of Qom, Qom, Iran / s.nekonam@stu.qom.ac.ir
    Mohammad Reza Karimivala / Associate Professor, University of Qom, Qom, Iran / r.karimivala@qom.ac.ir
    dor 20.1001.1.20088116.1404.17.1.1.3
    doi10.22034/marefateadyan.2025.5002200
    Abstract: 
    Despite the pivotal role of theological theories in shaping the identity of religious civilizations, few studies have undertaken a purposeful comparison between Divine Vicarship in Catholic Christianity and Divine Caliphate in Imami Shiism. The absence of a targeted study comparing these two doctrines within the framework of comparative theology, particularly focusing on the capacity for comprehensiveness and civilizational construction within Shiite thought, reveals the necessity of this research. This study, employing a documentary-analytical method and drawing upon authentic religious sources and authoritative theological texts, demonstrates that papal vicarship is primarily founded upon the institutional authority of the Church and the official interpretation of the Bible. In contrast, Divine Caliphate in Shiism holds a status beyond a mere religious institution; as both a constitutive (takwīnī) and legislative (tashrī‘ī) vicegerency, it extends from the Prophet to the Infallible Imams and continues in the era of occultation through the theory of the Guardianship of the Jurist (Wilāyat al-Faqīh). The findings indicate that this model, by integrating revelation, rationality, social justice, and popular participation, presents a comprehensive framework for divine governance and the organization of society based on human dignity, possessing a high capacity for civilization-building.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :تبیین آموزة خلافت الهی در مذهب شیعه به‌مثابة مبنای فکری جامع و تمدن‌ساز در مقایسه با تفکر نیابت الهی در مسیحیت کاتولیک
    Abstract: 
    با وجود نقش محوری نظریه‌های الهیاتی در شکل‌دهی به هویت و تمدن‌های دینی، پژوهش‌های اندکی به مقایسة هدفمند نیابت الهی در مسیحیت کاتولیک و خلافت الهی در شیعة امامیه پرداخته‌اند. فقدان مطالعه‌ای هدفمند که این دو آموزه را در چهارچوب الهیات تطبیقی مقایسه کند، به‌ویژه با تمرکز بر ظرفیت جامعیت و تمدن‌سازی اندیشة شیعی، ضرورت انجام این تحقیق را آشکار می‌سازد. این پژوهش با روش اسنادی ـ تحلیلی و بر پایة منابع اصیل دینی و متون معتبر الهیاتی انجام شده است و نشان می‌دهد که نیابت پاپی عمدتاً بر اقتدار نهادی کلیسا و تفسیر رسمی کتاب مقدس استوار است؛ درحالی‌که خلافت الهی در شیعه جایگاهی فراتر از نهاد دینی دارد و به‌عنوان نیابت تکوینی و تشریعی، از پیامبر تا امامان معصوم؟عهم؟ امتداد یافته و در عصر غیبت با نظریة ولایت فقیه استمرار پیدا کرده است. یافته‌ها بیانگر آن است که این الگو با تلفیق وحی، عقلانیت، عدالت اجتماعی و مشارکت مردمی، طرحی جامع برای حاکمیت الهی و سامان‌دهی جامعه بر مبنای کرامت انسانی ارائه می‌دهد و از ظرفیت بالای تمدن‌سازی برخوردار است.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • کتاب مقدس.
    • ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی (بی‌تا). عیون أخبار الرضا علیه السلام. تهران: جهان.
    • ابن‌فارس، احمد‌ (1404ق). معجم مقاییس اللغه‌. قم: نشر مکتب الاعلام الاسلامی.
    • ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم‌ (1414ق). لسان العرب. بیروت: ‌دار صادر.
    • احمدی میانجی، علی (بی‌تا). مقالات. قم: دفتر مؤلف.
    • اگریدی، جوان (1384). مسیحیت و بدعت‌ها. ترجمة عبدالرحیم سلیمانی اردستانی. قم: مؤسسة فرهنگی طه.
    • الامیر کانی، جیمس انس (1888م). نظام التعلیم فی علم اللاهوت القویم. بیروت: المطبعة الامیر کانی.
    • بایرناس، جان (1354). تاریخ جامع ادیان. ترجمة علی‌اصغر حکمت. بی‌جا: فرانکلین.
    • بحرانی، علی (1405ق). منار الهدی فی النص علی إمامة الأئمة الإثنی عشر(ع). بیروت: دار المنتظر.
    • بهادیوند چگینی، ابراهیم و حسنی، سیدعلی (1403). بررسی نقش حضرت عیسی در آموزه‌های اصلی مسیحیت. معرفت ادیان، 15(3)، 37ـ52.
    • بهادیوند چگینی، ابراهیم و صانعی، مرتضی (1402). تحلیل و بررسی ماهیت عیسی مسیح از منظر فرقه‌های یکتاپرست صدر مسیحیت. معرفت ادیان، 15(4)، 86-104.
    • توفیقی، حسین (1390). آشنایی با ادیان بزرگ. تهران: سمت.
    • جوادی آملی، عبدالله (1376). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1381). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1387). تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء.
    •  جوادی آملی، عبدالله (1388الف). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1388ب). اسلام و محیط زیست. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389الف). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389ب). امام مهدی موجود موعود. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389ج). آفاق اندیشه. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389د). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1389هـ). ولایت فقیه. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1390). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1396). امامت. قم: اسراء.
    • خوئی، سیدابوالقاسم (1410ق). منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم.
    • راد، علی؛ صادق‌نیا، مهراب و قربانی، فاطمه (1402). تحلیل انتقادی صوفی‌انگاری حضرت عیسی با تأکید بر گزاره‌های عهد جدید. معرفت ادیان، 15(1)، 75ـ88.
    • راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دار القلم‌.
    • زیبایی‌نژاد، محمدرضا (1382). مسیحیت‌شناسی مقایسه‌ای. تهران: سروش.
    • سبحانی تبریزی، جعفر (1394). محاضرات فی الهیات. قم: مؤسسة الإمام الصادق.
    • سبزوارى‌، هادی (1383). أسرار الحکم. قم: مطبوعات دینى‌.
    • صانعی، مرتضی (1387). خطاناپذیری پاپ. قم: مؤسسة آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره).
    • طباطبایی، جواد (1380). مفهوم ولایت مطلقه در اندیشة سیاسی سده‌های میانه. تهران: نگاه معاصر.
    • طباطبایی، سیدمحمدحسین (1352). المیزان. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    • طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1408ق). مجمع البیان. بیروت: دار المعرفه.
    • طنطاوی، محمدسید (1997م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضة مصر.
    • تیواری، کدارنات (1387). دین‌شناسی تطبیقی. ترجمة انشاءالله رحمتی. تهران: دانشگاه تهران.
    • عسکرى‌، مرتضی (1382). نقش ائمه در احیاى دین. تهران: مرکز فرهنگى انتشارات منیر.
    • غلامرضائی، هادی (1403). ارشادی بودن نصوص امامت: واکاوی جانشین بلافصل پیامبر اعظم بر فرض فقدان نص. فصلنامة مجتمع آموزش عالی حوزوی حضرت قاسم‌بن‌الحسن، 2(8)، 123ـ133.
    • کریمی والا، محمدرضا؛ مهدوی فرد، امیرعباس و آقایی میبدی، احمد (1400). مقایسة تطبیقی نقش و جایگاه مردم در نظام اقتدار پاپ در مذهب کاتولیک و نظام ولایت فقیه در مذهب تشیع. فصلنامة علمی ـ پژوهشی سیاست متعالیه، 9(34)، 8ـ10.
    • کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
    • کونگ، هانس (1384). تاریخ کلیسای کاتولیک. ترجمة حسن قنبری. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
    • لین، تونی (2010م). تاریخ تفکر مسیحی. ترجمة روبرت آسوریان. ایلام: انتشارات ایلام.
    • ماله، آلبر و ایزاک، ژول (1362). تاریخ رم. ترجمة غلام‌حسین زیرک‌زاده. تهران: دنیای کتاب و علمی.
    • مجلسی، محمدباقر‌بن‌محمدتقی (1403). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • محقق کرکی، علی‌بن‌عبدالعالی (بی‌تا). رسائل المحقق الکرکی. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
    • مروارید، جعفر و جعفریان خیرآبادی، علی (1398). مقایسة پاپ در مسیحیت کاتولیک و مرجعیت در اسلام شیعی. دوفصلنامة اسلام و ارتباطات میان‌فرهنگی، 1(1)، 101ـ102.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391). نظریة سیاسی اسلام. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1394). حکیمانه‌ترین حکومت. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1396). نگاهی گذرا به نظریة ولایت فقیه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصطفوی، حسن (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دار الکتب العلمیه ـ مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
    • مطهری، مرتضی (1401). امامت و رهبری. تهران: صدرا.
    • مفید، محمد‌بن‌محمد (1413ق). المقنعه. قم: کنگرة جهانی هزارة شیخ مفید.
    • مک‌گراث، آلیستر (1384). درسنامة الهیات مسیحی: شاخصه‌ها، منابع و روش‌ها. ترجمة بهروز حدادی. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1377). ولایت فقیه. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1412ق). کتاب البیع. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • نجفی، محمدحسن (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. محقق: عباس قوچانی. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • وان وورست، رابرت ای (1384). مسیحیت از لابه‌لای متون. ترجمة جواد باغبانی و عباس رسول‌زاده. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • هابز، توماس (1389). لویاتان. ترجمة حسین بشیریه. تهران: نی.
    References: 
    • Ignatius of Loyola (1914). The Spiritual Exercises of St.Ignatius of Loyola (Father Elder Mullan, S.J, tran.). New York: P.J. KENEDY & SONS.
    • Rahner, K. (1982). Encyclopedia of Theology. A concise Sacramentum Mundi. New York: Crossroad.
    • The Catholic Church (1994). Catechism of the Catholic Church. Vatican City: Libreria Editrice Vaticana.
    • Catechism of the Catholic Church (1997). 2nd edition. Vatican City: Libreria Editrice Vaticana.
    • Küng, Hans (1976). On Being a Christian. Translated by Edward Quinn. New York: Doubleday.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nekonam, Saeedeh, Karimivala, Mohammad Reza. (2026) An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity. Ma`rifat-e Adyan, 17(1), 7-28 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2025.5002200.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Saeedeh Nekonam; Mohammad Reza Karimivala."An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity". Ma`rifat-e Adyan, 17, 1, 2026, 7-28

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nekonam, S, Karimivala, M.(2026) 'An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity', Ma`rifat-e Adyan, 17(1), pp. 7-28

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Nekonam, S, Karimivala, M. An Explication of the Doctrine of Divine Caliphate in Shiism as a Comprehensive and Civilizational Intellectual Foundation in Comparison with the Concept of Divine Vicarship in Catholic Christianity. Ma`rifat-e Adyan, 2026; 17(1): 7-28