معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), Volume 17, Issue 3, No 67, Year 2026, Pages 105-127

    Refutation Writing and the Theoretical Foundations of Islamic Religious Studies: A Case Study of Refutations against Christianity*

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Sayyed Mohammad Hasan Saleh / Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran / M.Hasansaleh@alzahra.ac.ir
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    Mutual refutation writing between Muslims and Christians has been the most significant form of interreligious encounter in the Islamic realm since the early centuries of the Hijra. This style of writing constitutes a component of the science of milal wa niḥal (religions and sects), which sought to comprehend various religions and denominations. Despite this remarkable precedent among Muslims, the study of religions in contemporary academic circles is regarded as a purely empirical discipline with non-religious origins. In this article, employing a descriptive-analytical method and direct consultation of extant refutations by Muslim authors—particularly those against Christianity—we endeavor to highlight certain foundations and presuppositions of Muslim authors that could serve as a preamble to the formulation of an Islamic science of religions. Matters such as the possibility of certain knowledge, the validity of transmitted and rational knowledge, human free will and servitude, the common nature shared among human beings, divine unity (tawḥīd), the authority and incorruptibility of the Qur'an, and belief in the prophethood and infallibility of the divine prophets are among the most important presuppositions and foundations upon which Muslim refutation writers have relied and which could pave the way for presenting a desirable model in the Islamic science of religions vis-à-vis the Western science of religions.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :ردیه‌نویسی و بنیان‌های نظری علم‌الادیان اسلامی؛ مطالعة موردی در ردیه‌های بر مسیحیت
    Abstract: 
    ردیه‌نویسى متقابل میان مسلمانان و مسیحیان از قرون نخستین هجرى مهم‌ترین قالب مواجهة ادیان با یکدیگر در قلمرو اسلامی بوده است. این سبک نگارش جزئی از علم ملل و نحل است که درصدد شناخت ادیان و مذاهب مختلف بود. با وجود ‌این سابقة شگرف در میان مسلمانان، امروزه دانش ادیان در محافل دانشگاهی، دانشی صرفاً تجربی همراه با خاستگاهی غیردینی شناخته می‌شود. در ‌این مقاله کوشیده‌ایم با روش توصیفی ـ تحلیلی و مراجعة مستقیم به ردیه‌های موجود نویسندگان مسلمان، به‌ویژه ردیه‌های بر مسیحیت، برخی مبانی و پیش‌فرض‌های نویسندگان مسلمان را که می‌توانند مقدمه‌ساز تدوین دانش ادیان اسلامی باشند، برجسته سازیم. مواردی مانند امکان شناخت یقینی، حجیت معرفت نقلی و عقلی، اختیار و بندگی انسان، سرشت مشترک میان آدمیان، توحید، حجیت و تحریف‌ناپذیری قرآن، و نیز اعتقاد به نبوت و عصمت انبیای الهی از مهم‌ترین پیش‌فرض‌ها و مبانی‌ای هستند که ردیه‌نویسان مسلمان بر آنها تکیه کرده‌اند و می‌توانند زمینه‌ساز ارائة الگوی مطلوب در دانش ادیان اسلامی در برابر دانش ادیان غربی باشد.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • کتاب مقدس.
    • ابن‌بابویه، ابوجعفر محمد‌بن‌علی (بی‌تا). التوحید. بیروت: دار المعرفه. 
    • ابن‌تیمیه (1399ق). دَرءُ تعارض العقل والنقل. ریاض: چاپ محمد رشاد سالم. 
    • ابن‌حزم، علی‌بن‌احمد (1416ق). الفصل فی الملل والاهواء والنحل. بیروت: دار الکتب العلمیة. 
    • ابن‌عباس، عبدالله (بی‌تا). تفسیر ابن‌عباس. بی‌جا: مطبع محمدی.
    • ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر (1406ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
    • ابن‌ندیم، محمد (1366). الفهرست. ترجمة محمدرضا تجدد. تهران: امیرکبیر. 
    • انواری، محمدجواد (1375). ردیه / ردیه‌نویسی. در: دانشنامة جهان اسلام. تهران: بنیاد دایرةالمعارف اسلامی.
    • توماس، دیوید و روگما، باربارا (1399). مسیحیت و مسیحیان در متون اسلامی: مجموعه مقالاتی از تاریخ روابط مسیحیان و مسلمانان. ترجمة محمدحسین محمدپور. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی. 
    • جاحظ (1421ق). الرد علی النصاری. در: رسائل الجاحظ: الرسائل الکلامیه ـ کشاف آثار الجاحظ. تحقیق: ابوملحم. بیروت: مکتبة الهلال.
    • جمعی از نویسندگان (1397). مبانی علوم انسانی اسلامی از دیدگاه آیت الله مصباح یزدی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • جوینى، عبدالملک‌بن‌عبدالله (1409ق). شفاء الغلیل فى بیان ما وقع فى التوراة والانجیل من التبدیل. قاهره: چاپ احمد حجازى‌سقا. 
    • دیک، اغناطیوس (2007م). مجادلة ابی‌قرة مع المتکلمین المسلمین فی مجلس الخلیفة المأمون. حلب: . مطبعة الاحسان.
    • رجبی، محمود (1380). انسان‌شناسی. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • رسّی، قاسم‌بن‌ابراهیم (1420ق). الرد على النصارى. قاهره: چاپ امام حنفى عبدالله. 
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1397). اصول فلسفه و روش رئالیسم. تهران: صدرا. 
    • طبرسی، احمدبن‌على (1425ق). الاحتجاج. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • طبری، على‌بن‌ربَّن (1393ق). الدین والدولة فی اثبات نبوة النبی محمد؟ص؟. تحقیق: عادل نویهض. بیروت: دار الافاق الجدیدة. 
    • طبری، على‌بن‌ربَّن (2005م). الرد على اصناف النصارى. مصر: چاپ خالد محمد عبده. 
    • العامری، محمدبن‌یوسف (1988م). رسائل ابی‌الحسن العامری وشذراته الفلسفیه. عمان: الجامعة الاردنیة.
    • عبدی، ولی (1397). نگاه ابوعیسی وراق به مسیحیت. پژوهشنامة ادیان، 12(23)، 121ـ145. 
    • عبدی، ولی (1399). مباحثات کلامی مسیحیان و مسلمانان دربارة تثلیث در سده‌های نخست هجری. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی. 
    • غزالی، محمدبن‌احمد (1410ق). الردّ الجمیل لالهیة عیسى بصریح الانجیل. بیروت: چاپ محمد عبدالله شرقاوی. 
    • فخر رازی، محمدبن‌عمر (1986م ب). مناظرة فى الرد على النَّصارى. بیروت: چاپ عبدالمجید نجار. 
    • فخر رازى، محمدبن‌عمر (1421ق). التفسیر الکبیر. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • قاضى عبدالجبار، ابن‌احمد (1386ق). تثبیت دلائل النبوه. بیروت: چاپ عبدالکریم عثمان. 
    • قاضى عبدالجبار، ابن‌احمد (1958م). المغنى فى ابواب التوحید والعدل. بی‌جا: چاپ محمود محمد قاسم. 
    • قرافی، محمدبن‌یحیی (1407ق). الاجوبة الفاخرة عن الاسئلة الفاجرة. تصحیح: عوض بکرزکی. بی‌جا: بی‌نا. 
    • کلینی، محمد‌بن‌یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
    • ماتریدی، ابومنصور (1986م). کتاب التوحید. تصحیح: فتح‌الله خلیف. بیروت: دار المشرق. 
    • مادلونگ، ویلفرد (1400). امام قاسم‌بن‌ابراهیم و اصول اعتقادی زیدیه. ترجمة شیرین شادفر. تهران: نامک. 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1384). شرح برهان شفا (1ـ2). تحقیق و نگارش: محسن غرویان. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره). 
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1390). آموزش فلسفه. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مطهری، مرتضی (1371). مسألة شناخت. تهران: صدرا.
    • هوشنگی، لیلا (1389). تاریخ و عقاید نسطوریان. تهران: حکمت سینا.
    References: 
    • Ess, Josef van (1977). A nfänge muslimischer Theologie. Beirut: kommission bei Franz Steiner Verlag. 
    • Madelung, Wilferd (1965). Der Imam al-Q¦asim ibn Ibrah¦im und die Glaubenslehre der Zaiditen. Berlin: de Gruyter. 
    • Newman, N.A. (1993). The Early Christian-Muslim Dialogue: A Collection ofDocuments from the First Islamic Centuries (632-900 A.D). Gloucester, MA: Interdisciplinary Biblical Research Institute.
    • Perier, Augustin (1920). Un Traite de Yahya ben Adi,Defence Du dogma dela Trinite confer Les Objections d’AL-Kindi. Revuede L’orient Chretien, Tome III (XXII), (1), 20-50.
    • Thomas, David (2008). Christian Doctrines in Islamic Theology. Leiden: Brill.  
    • References
    • The Holy Qur’an.
    • The Bible.
    • Ibn Babawayh, Abu Ja’far Muhammad ibn Ali (n.d.). Al-Tawḥīd. Beirut: Dar al-Ma’rifa.
    • Ibn Taymiyya (1979 CE). Dar’ Taʿāruḍ al-ʿAql wa al-Naql. Riyadh: Ed. Muhammad Rashad Salim.
    • Ibn Hazm, Ali ibn Ahmad (1995 CE). Al-Faṣl fī al-Milal wa al-Ahwāʾ wa al-Niḥal. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
    • Ibn Abbas, Abdullah (n.d.). Tafsīr Ibn Abbas. N.p.: Matba’a Muhammadi.
    • Ibn Kathir, Ismail ibn Umar (1985 CE). Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
    • Ibn al-Nadim, Muhammad (1987). Al-Fihrist. Trans. Mohammad Reza Tajaddod. Tehran: Amir Kabir.
    • Anvari, Mohammad Javad (1996). “Radiyya / Refutation Writing.” In: Dāneshnāmeh-ye Jahān-e Eslām. Tehran: Foundation of the Islamic Encyclopedia.
    • Thomas, David, and Roggema, Barbara (2020). Christianity and Christians in Islamic Texts: A Collection of Articles on the History of Christian-Muslim Relations. Trans. Mohammad Hossein Mohammadpour. Mashhad: Islamic Research Foundation.
    • Al-Jahiz (2000 CE). Al-Radd ʿalā al-Naṣārā. In: Rasāʾil al-Jāḥiẓ: Al-Rasāʾil al-Kalāmiyya. Ed. Abu Mulham. Beirut: Maktabat al-Hilal.
    • A Group of Authors (2018). Foundations of Islamic Human Sciences from the Perspective of Ayatollah Mesbah Yazdi. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Al-Juwayni, Abd al-Malik ibn Abdullah (1988 CE). Shifāʾ al-Ghalīl fī Bayān mā Waqaʿa fī al-Tawrāt wa al-Injīl min al-Tabdīl. Cairo: Ed. Ahmad Hijazi al-Saqqa.
    • Dick, Ignatius (2007 CE). Mujādalat Abī Qurra maʿa al-Mutakallimīn al-Muslimīn fī Majlis al-Khalīfa al-Maʾmūn. Aleppo: Matba’at al-Ihsan.
    • Rajabi, Mahmoud (2001). Insān-shenāsī. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Al-Rassi, Qasim ibn Ibrahim (1999 CE). Al-Radd ʿalā al-Naṣārā. Cairo: Ed. Imam Hanafi Abdullah.
    • Tabatabai, Seyyed Mohammad Hossein (2018). Uṣūl-e Falsafeh va Ravesh-e Realism. Tehran: Sadra.
    • Al-Tabarsi, Ahmad ibn Ali (2004 CE). Al-Iḥtijāj. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
    • Al-Tabari, Ali ibn Rabban (1973 CE). Al-Dīn wa al-Dawla fī Ithbāt Nubuwwat al-Nabī Muḥammad. Ed. Adel Nuwaihid. Beirut: Dar al-Afaq al-Jadida.
    • Al-Tabari, Ali ibn Rabban (2005 CE). Al-Radd ʿalā Aṣnāf al-Naṣārā. Egypt: Ed. Khalid Muhammad Abdu.
    • Al-Amiri, Muhammad ibn Yusuf (1988 CE). Rasāʾil Abī al-Ḥasan al-ʿĀmirī wa Shadharātuhu al-Falsafiyya. Amman: University of Jordan.
    • Abdi, Vali (2018). “Abu Isa al-Warraq’s View of Christianity.” Pazhuheshnameh-ye Adyan, 12(23), 121–145.
    • Abdi, Vali (2020). Mubāḥathāt-e Kalāmī-ye Masīḥiyān va Mosalmānān darbāreh-ye Tathlīth dar Sadehā-ye Nakhust-e Hijrī. Mashhad: Islamic Research Foundation of Astan Quds Razavi.
    • Al-Ghazali, Muhammad ibn Ahmad (1989 CE). Al-Radd al-Jamīl li-Ilāhiyyat ʿĪsā bi-Ṣarīḥ al-Injīl. Beirut: Ed. Muhammad Abdullah Sharqawi.
    • Fakhr al-Razi, Muhammad ibn Umar (1986 CE b). Munāẓara fī al-Radd ʿalā al-Naṣārā. Beirut: Ed. Abd al-Majid Najjar.
    • Fakhr al-Razi, Muhammad ibn Umar (2000 CE). Al-Tafsīr al-Kabīr. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya.
    • Qadi Abd al-Jabbar, Ibn Ahmad (1956 CE). Tathbīt Dalāʾil al-Nubuwwa. Beirut: Ed. Abd al-Karim Uthman.
    • Qadi Abd al-Jabbar, Ibn Ahmad (1958 CE). Al-Mughnī fī Abwāb al-Tawḥīd wa al-ʿAdl. N.p.: Ed. Mahmoud Muhammad Qasim.
    • Al-Qarafi, Muhammad ibn Yahya (1986 CE). Al-Ajwiba al-Fākhira ʿan al-Asʾila al-Fājira. Ed. Awad Bakrzaki. N.p.: n.p.
    • Al-Kulini, Muhammad ibn Yaqub (1984). Al-Kāfī. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyya.
    • Al-Maturidi, Abu Mansur (1986 CE). Kitāb al-Tawḥīd. Ed. Fathallah Khalif. Beirut: Dar al-Mashriq.
    • Madelung, Wilferd (2021). Imam Qasim ibn Ibrahim and the Doctrinal Foundations of Zaydism. Trans. Shirin Shadfar. Tehran: Namak.
    • Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2005). Sharḥ-e Burhān-e Shifā (1–2). Res. and Writ. Mohsen Gharavian. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Mesbah Yazdi, Mohammad Taqi (2011). Āmūzesh-e Falsafeh. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Motahhari, Morteza (1992). Masʾaleh-ye Shenākht. Tehran: Sadra.
    • Houshanghi, Leila (2010). Tārīkh va ʿAqāʾid-e Nestoriān. Tehran: Hekmat Sina.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Saleh , Sayyed Mohammad Hasan. (2026) Refutation Writing and the Theoretical Foundations of Islamic Religious Studies: A Case Study of Refutations against Christianity*. معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17(3), 105-127 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2026.5002892.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Sayyed Mohammad Hasan Saleh ."Refutation Writing and the Theoretical Foundations of Islamic Religious Studies: A Case Study of Refutations against Christianity*". معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17, 3, 2026, 105-127

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Saleh , S.(2026) 'Refutation Writing and the Theoretical Foundations of Islamic Religious Studies: A Case Study of Refutations against Christianity*', معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 17(3), pp. 105-127

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Saleh , S. Refutation Writing and the Theoretical Foundations of Islamic Religious Studies: A Case Study of Refutations against Christianity*. معرفت ادیان (Ma`rifat Adyan), 2026; 17(3): 105-127