Ma`rifat-e Adyan, Volume 16, Issue 2, No 62, Year 2026, Pages 81-102

    Comparative Interreligious Jurisprudence: Feasibility, Opportunities, and Threats

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Mohammad reza Asadi / Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism, The Imam Khomeini Institute for Education and Research / mr.asadi@iki.ac.ir
    81-102 2026/08/13 2026/08/13 2026/08/13
    dor 20.1001.1.20088116.1404.16.2.5.6
    doi10.22034/marefateadyan.2024.5001023⏳
    Abstract: 
    Different religions prescribe practical obligations for their adherents. The efforts of followers for a true understanding of religions have resulted in new studies and strategies. In Islam, knowledge of practical rulings and religious duties is termed “fiqh” (jurisprudence). This paper explores whether a comparative framework—"interreligious comparative jurisprudence"—can analyze Islamic and other religious legal systems and what the opportunities and threats of adopting such an approach to studying religious teachings are. Using analytical-inferential methods and library research, it concludes that such a framework is not only feasible through the argumentative jurisprudential comparison of rulings and practical teachings of religions, but also offers opportunities to promote Islamic principles globally, foster interfaith dialogue, and influence international law and global Muslim activities. However, there are risks and challenges that proponents must navigate to maximize benefits and mitigate harms.
    Keywords: 
    religious jurisprudence
    comparative jurisprudence
    Interfaith Rapprochement
    comparative law
    global legal organizations
    International Law
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :فقه مقارن بین‌الادیان؛ امکان‌سنجی، فرصت‌ها و تهدیدها
    Abstract: 
    ادیان گوناگون مجموعه‌هایی از تکالیف عملی را برای پیروان خود عرضه کرده‌اند که تلاش دین‌داران برای شناخت صحیح آنها سبب پدید آمدن سازوکارها و دانش‌هایی خاص شده است. دانش شناخت احکام عملی و تکالیف دینی در اسلام، «فقه» نامیده می‌شود. اکنون با تسامح در کاربست اصطلاح «فقه» برای دانش نظیر در دیگر ادیان، باید دید که آیا می‌توان میان فقه اسلام و ادیان دیگر مقایسة موازنه‌ای نمود و اتخاذ چنین رویکردی در مطالعة تعالیم ادیان چه فرصت‌ها و تهدیدهایی دارد؟ مقالة پیش رو پس از بررسی علمی لازم، با روش تحلیلی ـ استنباطی و با مطالعة کتابخانه‌ای نتیجه می‌گیرد که نه‌تنها چنین کاری در قالب «فقه مقارن بین‌الادیان» و از راه موازنة استدلالی احکام بر اساس مطالعة مقایسه‌ای تعالیم عملی ادیان با رویکرد فقهی امکان‌پذیر است، بلکه ورود به این عرصه می‌تواند فرصت‌های قابل توجهی را برای توسعه و ترویج گفتمان حق اسلام در سطح جهانی ایجاد کند و در عرصه‌هایی همچون تقریب ادیان، حقوق بین‌الملل و فعالیت‌های جهانی مسلمانان نتایج و فواید قابل توجهی در پی داشته باشد. با این وجود، تهدیدهای مهمی نیز در ورود به این عرصه وجود دارد که توجه به آنها از مهم‌ترین وظایف فعالان این حوزه برای پیشگیری از آفت‌ها و آسیب‌های آن است.
    Keywords: 
    فقه اديان
    فقه تطبيقي
    فقه مقارن
    تقريب
    حقوق تطبيقي
    سازمان‌هاي جهاني حقوقي
    قوانين بين‌المللي
    References: 
    • آذرگشسب، موبد اردشیر و شهزادی، مهرانگیز (1396). پاسخگویی به اتهامات. تهران: فروهر (وابسته به سازمان جوانان زرتشتی).
    • ابن‌شهید ثانى، حسن ‌بن ‌زین‌الدین (1390). معالم الدین و ملاذ المجتهدین‏. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • ابن‌بابویه، محمد ‌بن ‌علی (1385). عیون اخبار الرضا(ع). ترجمة علی‌اکبر غفاری و حمیدرضا مستفید. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
    • ابن‌منظور، محمد ‌بن ‌مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
    • اسدی، محمدرضا (1398). سیرة اهل‌بیت(ع) در تعامل با اهل کتاب. قم، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    • بوازار، مارسل (۱۳۶۱). اسلام در جهان امروز. ترجمة علی مؤیدی. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    • بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم (1386). جایگاه فقه اسلامی در صحنۀ بین‌المللی و درخشش فقه اهل‌بیت(ع) در قوانین مدنی کشورهای اسلامی. فروغ وحدت: فصلنامة آموزشی پژوهشی دانشگاه مذاهب اسلامی، 3(9)، 4ـ19.
    • تعالیم کلیسای کاتولیک (1393)، ترجمة احمدرضا مفتاح و دیگران. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
    • جباران، محمدرضا (۱۳۹۱). درآمدی بر علم خلاف و فقه مقارن. حبل‌المتین، 1(1)، 64ـ82.
    • جمعی از پژوهشگران (1423ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت. زیر نظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسة دایرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
    • حافظ، محمد (2017م). المقارنات والمقابلات بین أحکام المرافعات والمعاملات والحدود فى شرع الیهود ونظائرها من الشریعة الإسلامیة الغراء ومن القانون المصرى والقوانین الوضعیة الأخرى. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
    • حسینی رودباری، سیدمصطفی (۱۳۹۲). درآمدی بر فقه مقارن. حبل‌المتین، 1(5)، 52ـ77.
    • حکیم، محمدتقى ‌بن ‌محمدسعید (1418ق). الأصول العامة فی الفقه المقارن. قم: مجمع جهانی اهل‌بیت(ع).
    • حمدی شافی، عبدالرحمن (2013م). فقه الأدیان. بیروت: منشورات زین الحقوقیه.
    • حمصی، لینه (1393). مسیحیت و اسلام (در قالب یک دین و شریعت‌های متفاوت). ترجمة شیخ محمد بالال. تهران: مؤلف.
    • دو، نورمن (2018م). حقوق دینی تطبیقی: یهودیت، مسیحیت، اسلام. کمبریج: دانشگاه کمبریج.
    • ربانی، محمدحسن (1397). مناهج المؤلفین فی الفقه المقارن. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیه.
    • ربانی، محمدحسن (1440ق). مناهج المؤلفین فی الفقه المقارن. مشهد: مؤسسة الطبع والنشر التابعة للآستانة الرضویة الإسلامیة.
    • رضوانی، علی‌اصغر (1389). فقه مقارن: مقایسه‌ای بین فقه امامیه و فقه اهل‌سنت. قم: ذوی القربی.
    • شلتوت، محمود، سایس، محمدعلی و موسوی جابری، فاضل (1400ق). مقارنة المذاهب فی الفقه. قم: دانشگاه مذاهب اسلامی.
    • طاهری آکردی، محمدحسین (1387). پیشینة تاریخی گفت‌‌وگوی اسلام و مسیحیت: با تأکید بر دیدگاه شیعه و کاتولیک. قم: مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 
    • طبرسی، احمد ‌بن ‌علی (1430ق). الاحتجاج. تحقیق: ابراهیم بهادری و محمد هادیبه. تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر. 
    • طوسى، محمد ‌بن ‌حسن (1417ق). العدة فی اصول الفقه. قم: محمدتقی علاقبندیان‏.
    • قلعه‌جی، محمد رواس (1406ق). موسوعة فقه ابراهیم النخعی، عصره و حیاته. بیروت: دار النفائس.
    • کلینی، محمد بن ‌یعقوب (1407ق). الکافی. تحقیق و تصحیح: على‌اکبر غفارى و محمد آخوندى. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1382). فوائد فقه مقارن. مکتب اسلام، 2(7)، 179ـ185.
    • مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان (1385). دایرةالمعارف فقه مقارن. قم: مدرسة الامام علی‌بن‌ابیطالب(ع).
    • مکارم شیرازی، ناصر (1432ق). موسوعة‌ الفقه ‌الإسلامی المقارن. تصحیح و تنظیم: جمعی از فضلا. قم: دار النشر الإمام علی‌بن‌أبی‌طالب(ع).
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1389). صحیفة امام. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1426ق). الإجتهاد و التقلید. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    • نبوی، بهروز (1367). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: کتابخانة فروردین.
    • نجفی کاشف‌الغطاء، علی ‌بن ‌محمد (بی‌تا). باب مدینة العلم. نجف اشرف: مؤسسة کاشف الغطاء العامه.
    References: 
    • Asadi, Mohammad Reza (2019). Biography of the Ahl al-Bayt in Interaction with the People of the Book. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Azargashasb, Mobed Ardashir and Shahzadi, Mehrangiz (2017). Response to Accusations. Tehran: Foruhar (Affiliated with Zoroastrian Youth Organization).
    • Biazaar Shirazi, Abdul Karim (2007). Position of Islamic Jurisprudence in the International Arena and the Brilliance of Ahl al-Bayt Jurisprudence in Civil Laws of Islamic Countries. Forugh-e Vahdat: Educational Research Quarterly of University of Islamic Denominations, 3(9), 4-19.
    • Boazier, Marcel (1982). Islam in Today's World. Translation by Ali Mo'idi. Tehran: Office of Islamic Culture Publications.
    • Catholic Church Teachings (2014). Translation by Ahmad Reza Meftah et al. Qom: University of Religious Denominations.
    • Don, Norman (2018). Comparative Religious Law: Judaism, Christianity, Islam. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Group of Researchers (2002). Encyclopedia of Islamic Jurisprudence According to the School of Ahl al-Bayt. Under supervision of Sayyid Mahmoud Hashemi Shahroudi. Qom: Institute of Islamic Jurisprudence Encyclopedia of Ahl al-Bayt School.
    • Hafez, Muhammad (2017). Comparative Studies and Comparisons between Procedural and Transactional Rulings and Boundaries in Jewish Law and Their Counterparts in Islamic Sharia and Egyptian Law and Other Positive Laws. Cairo: Maktabat al-Thaqafat al-Diniyah.
    • Hakim, Muhammad Taqi bin Muhammad Saeed (1997). General Principles in Comparative Jurisprudence. Qom: World Assembly of Ahl al-Bayt.
    • Hamdi Shafi, Abdulrahman (2013). Jurisprudence of Religions. Beirut: Manshourat Zain al-Huquqiyah.
    • Homsi, Lina (2014). Christianity and Islam (in the Form of One Religion and Different Shari'ahs). Translation by Sheikh Muhammad Balal. Tehran: Author.
    • Hosseini Rodbari, Sayyid Mostafa (2013). Introduction to Comparative Jurisprudence. Habil al-Matin, 1(5), 52-77.
    • Ibn Babawayh, Muhammad bin Ali (2006). Uyoun Akhbar al-Rida. Translation by Ali Akbar Ghaffari and Hamid Reza Mostafid. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah.
    • Ibn Manzur, Muhammad bin Makram (1993). Lisan al-Arab. Beirut: Dar Sader.
    • Ibn Shahid Thani, Hasan bin Zaynoddin (2011). Ma'alim al-Din wa Maladh al-Mujtahidin. Qom: Office of Islamic Publications.
    • Jabbaran, Mohammad Reza (2012). Introduction to Comparative Jurisprudence and Comparative Fiqh. Habil al-Matin, 1(1), 64-82.
    • Kulayni, Muhammad bin Ya'qub (1986). Al-Kafi. Research and correction by Ali Akbar Ghaffari and Muhammad Akhoundi. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah.
    • Makarem Shirazi, Naser (2003). Benefits of Comparative Jurisprudence. Maktab Islam, 2(7), 179-185.
    • Makarem Shirazi, Naser (2009). Encyclopedia of Comparative Islamic Jurisprudence. Correction and organization by group of scholars. Qom: Dar al-Nashr al-Imam Ali bin Abi Talib.
    • Makarem Shirazi, Naser and Group of Authors (2006). Encyclopedia of Comparative Jurisprudence. Qom: School of Imam Ali bin Abi Talib.
    • Mousavi Khomeini, Sayyid Ruhollah (2005). Ijtihad and Taqlid. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
    • Mousavi Khomeini, Sayyid Ruhollah (2010). Sahifeh Imam. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
    • Najafi Kashif al-Ghita, Ali bin Muhammad (Undated). Bab Madinat al-'Ilm. Najaf al-Ashraf: Kashif al-Ghita General Foundation.
    • Navvabi, Behrouz (1988). Introduction to Research Methodology in Social Sciences. Tehran: Farvardin Library.
    • Qalahji, Muhammad Rawas (1985). Encyclopedia of Ibrahim al-Nakha'i's Jurisprudence, His Era and Life. Beirut: Dar al-Nafa'is.
    • Rabbani, Mohammad Hasan (2018). Methods of Comparative Jurisprudence Authors. Mashhad: Islamic Research Assembly.
    • Rabbani, Mohammad Hasan (2019). Methods of Comparative Jurisprudence Authors. Mashhad: Publishing Institute of Razavi Islamic Shrine.
    • Razavani, Ali Asghar (2010). Comparative Jurisprudence: A Comparative Study between Imami and Sunni Jurisprudence. Qom: Zawi al-Qurba.
    • Shaltut, Mahmoud, Sayis, Muhammad Ali and Mousavi Jaberi, Fazel (1979). Comparison of Schools in Jurisprudence. Qom: University of Islamic Denominations.
    • Tabarsi, Ahmad bin Ali (2009). Al-Ihtijaj. Research by Ibrahim Bahadori and Mohammad Hadi Beh. Tehran: Dar al-Aswa for Printing and Publishing.
    • Taheri Akardi, Mohammad Hussein (2008). Historical Background of Islam-Christianity Dialogue: Emphasizing Shi'a and Catholic Views. Qom: Imam Khomeini Educational and Research Institute.
    • Tusi, Muhammad bin Hasan (1996). Al-Uddah fi Usul al-Fiqh. Qom: Muhammad Taqi Alaqbandian.
    • Chanes, Jerome A. (2004). Antisemitism: A Reference Handbook. London: Bloomsbury Publishing.
    • Doe, Norman (2018). Comparative Religious Law: Judaism, Christianity, Islam. Cambridge, Cambridge University Press.
    • Dundes, Alan (1991). The Blood Libel Legend: A Casebook in Anti-Semitic Folklore. Wisconsin, University of Wisconsin Press.
    • Ewald, William (1995). Comparative Jurisprudence (I): What Was It likes to try a Rat?. Law Review (University of Pennsylvania), 143, 1889-2149.
    • Ewald, William (1995). Comparative Jurisprudence (II): The Logic of Legal Transplants. The American Journal of Comparative Law, Oxford University Press, 43(4), 489–510.
    • Ewald, William (1998). The Jurisprudential Approach to Comparative Law: A Field Guide to “Rats”. The American Journal of Comparative Law, 46(4), 701–707.
    • Goldish, Matt (2008). Jewish Questions: Responsa on Sephardic Life in the Early Modern Period. Princeton, Princeton University Press.
    • Gottheil, Richard & Strack, Hermann L. & Jacobs, Joseph (1901–1906). Blood Accusation; Jewish Encyclopedia. New York: Funk & Wagnalls.
    • Samuel, Geoffrey (1998). Comparative Law and Jurisprudence. International & Comparative Law Quarterly, 47(4), 817-836.
    • Tourkochoriti, Ioanna (2017). Comparative Rights Jurisprudence: An Essay on Methodologies. Law and Method. Netherlands, Netherlands.
    • Turvey, Brent E. (2008). Criminal Profiling: An Introduction to Behavioral Evidence Analysis. Waltham, Academic Press.
    • Twining, W. (2007). Globalisation and Comparative Law. Oxford, Hart Publishing.
    • Zeitlin, S. (1996). The Blood Accusation. Vigiliae Christianae, 50(2), 117–124.
    • https://parliamentofreligions.org.
    • https://workglobal.in.
    • https://www.bjutijdschriften.nl.
    • https://www.unitedreligions.org.
    • https://www.uri.org.
    • https://www.britannica.com.
    • https://blog.ipleaders.in/importance-of-comparative-legal-studies.
    • 234 reads
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asadi, Mohammad reza. (2026) Comparative Interreligious Jurisprudence: Feasibility, Opportunities, and Threats . Ma`rifat-e Adyan, 16(2), 81-102 https://doi.org/10.22034/marefateadyan.2024.5001023.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Mohammad reza Asadi."Comparative Interreligious Jurisprudence: Feasibility, Opportunities, and Threats ". Ma`rifat-e Adyan, 16, 2, 2026, 81-102

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asadi, M.(2026) 'Comparative Interreligious Jurisprudence: Feasibility, Opportunities, and Threats ', Ma`rifat-e Adyan, 16(2), pp. 81-102

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Asadi, M. Comparative Interreligious Jurisprudence: Feasibility, Opportunities, and Threats . Ma`rifat-e Adyan, 2026; 16(2): 81-102