تحليل و بررسي جبرگرايي و نفي كَرمَه در انديشة آجيويكا 

سجاد دهقان‌زاده / دانشيار گروه اديان و عرفان دانشگاه شهيد مدني آذربايجان
سيما رحماني 

چکیده 
آجیویکا، یکی از صورتهای ناستیکایی و بدعتگذار دیانت هندی است که علیرغم همنوایی تقریبی با آیین جین و آیین بودا، طریقتِ اثربخش جداگانهای را در قرن 6 ق.م علیه برهمنیزم ایجاد کرده است. «دین مفقودة هندی»، تعبیری در وصف آجیویکاست، زیرا آن از قرن 14 م. ناپدید گشت و احتمالاً در نحلههای متأخرتری چون دیگمبرۀ جینیزم و ویشنوپرستی جذب گردید. اندیشۀ کانونی و متمایز آجیویکا، «جبرگرایی» است که بهعنوان گرایشی نادر در فضای فکری هندویی، در یک قرائت حداقلی ظاهراً در تضاد با انگارۀ فراگیر «کَرمَه» قرار میگیرد. پژوهش حاضر با تمرکز بر «جبرگرایی» در بیان ابعاد نظری و عملی آجیویکا، میخواهد احتمال هماهنگی نسبی یا تعارض کامل انگارۀ تقدیرِ مقدّر (نیاتی) را با آموزۀ کَرمَه بررسی و تحلیل کند. در این جستار، تحلیلها نشان میدهند که پذیرش مطلق تقدیر و مآلاً نفی ارادة آزاد انسان توسط آجیویکا با سایر انگارههای این مکتب همچون، «قول به طبقات ششگانۀ وجود»، «اتمباوری»، «پیشگویی با توجه به قول به جبر طبیعت» و نیز «باور به کارآمدی ریاضت (تَپَس) در نیل به رستگاری (مُکشه)» ظاهراً سازگار بهنظر میرسد. با این حال، از منظری انتقادی، میتوان اظهار داشت که اندیشههای آجیویکا بهرغم برخورداری از انتظام صوری، بر پیشفرضهای پیشینیِ تجربهناپذیر و در پارهای موارد بر پندارههای ظنّی استوار است. 

کلیدواژه‌ها: آجیویکا، کَرمَه، تَپَس، جبرگرایی هندی، نیاتی