مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت ادیان 2008-8116 17 3 2026 09 06 تقابل یا پیوند «دیانت» و «معنویت» در غرب: بازخوانی انتقادی براساس رویکرد «تاریخ مفاهیم» رینهارت کوزیلیک 5003192 10.22034/marefateadyan.2026.5003192 FA احمد شاکرنژد استادیار 0000-0002-6212-9155 Journal Article 2026 01 17 Despite the common claim in psychological and sociological studies that spirituality and religion are separate or opposed, it remains unclear to what extent this dichotomy reflects lived religious experience and to what extent it constitutes a theoretical construct. This article aims to investigate the origins, development, and implications of this dichotomy by employing a systematic critical review to collect, refine, and analyze key sources, and, at the interpretive level, by drawing on Reinhart Koselleck’s conceptual history approach to reconstruct the semantic evolution of “spirituality” in relation to “religion.” The research data include contemporary texts from psychology, sociology, and religious studies spanning 1950 to 2020. A critical examination of these works indicates that the religion/spirituality dichotomy has largely been a product of humanistic psychological theorizing and post-secular sociological frameworks and has served a conceptual function in explaining modern religious transformations. In contrast, contemporary religious studies have moved toward a continuum-based and non-oppositional understanding, emphasizing the overlap between spiritual and religious dimensions. The study concludes that the religion–spirituality opposition is more an analytical construct within modern human sciences discourse than a reflection of social reality. چکیده با وجود ادعای رایج در مطالعات ‏روان‌شناختی و جامعه‌شناختی مبنی بر جدایی یا تقابل میان معنویت و دیانت، روشن نیست که ‏این دوگانه تا چه اندازه بازتاب تجربه زیسته‌ دین‌داری است و تا چه حد برساخته‌ای نظری ‏محسوب می‌شود. این مقاله با هدف واکاوی منشأ، تحول و پیامدهای این دوگانه، از روش ‏‏«مرور انتقادی نظام‌مند» برای گردآوری، پالایش و تحلیل منابع کلیدی استفاده می‌کند و در ‏سطح تفسیر از رویکرد «تاریخ مفاهیم» رینهارت کوزیلیک بهره می‌گیرد تا مسیر دگردیسی ‏معنایی «معنویت» در نسبت با «دیانت» را بازسازی کند. داده‌های پژوهش شامل متون معاصر سه ‏حوزه‌ روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و دین‌شناسی در بازه زمانی ۱۹۵۰ تا ۲۰۲۰ است. بررسی ‏انتقادی این آثار نشان می‌دهد که دوگانه‌سازی دین/معنویت عمدتاً محصولِ نظریه‌پردازی‌های ‏روان‌شناسی انسان‌گرا و جامعه‌شناسی پساسکولار بوده و برای تبیین تحولات دین‌داری مدرن، ‏کارکرد مفهومی یافته است. در مقابل، دین‌شناسی معاصر به سوی فهم پیوستاری و غیرتقابلی ‏حرکت کرده و بر همپوشانی لایه‌های معنوی و دینی تأکید می‌کند. نتیجه مطالعه آن است که ‏تقابل دین و معنویت بیش از آنکه واقعیتی اجتماعی باشد، سازه‌ای تحلیلی در گفتمان علوم ‏انسانی مدرن است‎.‎