مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت ادیان 2008-8116 17 4 2026 12 06 تأثیر منابع فلسفی بر روش ابن حزم در الفصل: ارزیابی کتاب او از منظر چالش‌های علم الأدیان در مواجهه با دین پژوهی جدید 5003036 10.22034/marefateadyan.2026.5003036 FA رضا قزی دکتری - گروه ادیان مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 6037997578243116 حسن دین پناه دکتری - ادیان مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000000000000000 سیدمحمدحسن صالح استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران 0009-0001-2365-1936 Journal Article 2025 10 31 “Ibn Ḥazm’s work, Al-Faṣl fī al-Milal wa al-Ahwāʾ wa al-Niḥal (The Book on Sects, Desires, and Creeds), has made a significant contribution to the Islamic heritage and the formation of Religious Studies (‘Ilm al-Adyān) due to its critical and comprehensive methodology. One of the fundamental questions pertains to the extent of his methodological influence by philosophical sources and how this influence is reflected in confronting the challenges of contemporary religious scholarship. This research aims to determine the degree and manner of the impact of philosophical sources on the argumentative structure and theological critique employed by Ibn Ḥazm in Al-Faṣl. Furthermore, it seeks to evaluate the capabilities of this ancient legacy in responding to the epistemic challenges facing Religious Studies in the contemporary era. The current study employs a qualitative content analysis method with a historical-comparative approach. Initially, the philosophical and theological foundations utilized in Al-Faṣl are identified, and subsequently, the book’s main arguments regarding the critique of religions are analyzed and evaluated under the lens of these philosophical premises. The findings indicate that Ibn Ḥazm fundamentally utilized principles of logic, yet framed them within the context of Islamic textual literalism (ẓawāhir naqlī). This synthetic approach enabled him to launch profound critiques against sects and religions. From this perspective, the legacy of Al-Faṣl provides an early model for critical religious scholarship that can be instrumental in how new religious studies approaches different faiths, especially in distinguishing between foundations, principles, and methodologies.” کتاب الفصل فی‌الملل والأهواء، اثر ابن‌حزم، به دلیل روش‌شناسی منتقدانه و جامع‌نگر خود، سهم بزرگی در تراث اسلامی و شکل‌گیری علم‌الأدیان دارد. یکی از پرسش‌های بنیادین، میزان تأثیرپذیری روش‌شناسی او از منابع فلسفی و چگونگی بازتاب این تأثیر در مواجهه با چالش‌های دین‌پژوهی جدید است. این پژوهش با هدف تعیین میزان و چگونگی اثرگذاری منابع فلسفی بر ساختار استدلالی و نقد کلامی ابن‌حزم در الفصل انجام شده است. همچنین، هدف آن ارزیابی قابلیت‌های این میراث کهن در پاسخگویی به چالش‌های معرفتی علم‌الأدیان در دوره معاصر است. پژوهش حاضر از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد تاریخی-تطبیقی بهره می‌برد. ابتدا، مبانی فلسفی و ادیانی مورد استفاده در الفصل شناسایی شده و سپس استدلالات اصلی کتاب در باب نقد ادیان، تحت نگاه این مبانی فلسفی تحلیل و ارزیابی می‌شوند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن‌حزم به طور زیربنایی از اصول منطق بهره برده، اما آن را در چارچوب ظواهر نقلی اسلامی چارچوب‌بندی کرده است. این رویکرد تلفیقی، به او توانایی داده تا نقدهای عمیقی بر فرق و ادیان وارد سازد. میراث الفصل از این منظر، یک مدل اولیه برای دین‌پژوهی انتقادی فراهم می‌کند که می‌تواند در مواجهه دین‌پژوهی جدید با ادیان، به ویژه در تفکیک میان مبانی، اصول و روشها، راهگشا باشد.