مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت ادیان 2008-8116 17 3 2026 06 08 ردیه‌نویسی و بنیان‌های نظری علم‌الادیان اسلامی؛ مطالعة موردی در ردیه‌های بر مسیحیت 105 127 5002892 10.22034/marefateadyan.2026.5002892 FA سیدمحمدحسن صالح استادیار گروه ادیان و عرفان، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران 0009-0001-2365-1936 Journal Article 2025 10 19 Mutual refutation writing between Muslims and Christians has been the most significant form of interreligious encounter in the Islamic realm since the early centuries of the Hijra. This style of writing constitutes a component of the science of milal wa niḥal (religions and sects), which sought to comprehend various religions and denominations. Despite this remarkable precedent among Muslims, the study of religions in contemporary academic circles is regarded as a purely empirical discipline with non-religious origins. In this article, employing a descriptive-analytical method and direct consultation of extant refutations by Muslim authors—particularly those against Christianity—we endeavor to highlight certain foundations and presuppositions of Muslim authors that could serve as a preamble to the formulation of an Islamic science of religions. Matters such as the possibility of certain knowledge, the validity of transmitted and rational knowledge, human free will and servitude, the common nature shared among human beings, divine unity (tawḥīd), the authority and incorruptibility of the Qur'an, and belief in the prophethood and infallibility of the divine prophets are among the most important presuppositions and foundations upon which Muslim refutation writers have relied and which could pave the way for presenting a desirable model in the Islamic science of religions vis-à-vis the Western science of religions. ردیه‌نویسى متقابل میان مسلمانان و مسیحیان از قرون نخستین هجرى مهم‌ترین قالب مواجهة ادیان با یکدیگر در قلمرو اسلامی بوده است. این سبک نگارش جزئی از علم ملل و نحل است که درصدد شناخت ادیان و مذاهب مختلف بود. با وجود ‌این سابقة شگرف در میان مسلمانان، امروزه دانش ادیان در محافل دانشگاهی، دانشی صرفاً تجربی همراه با خاستگاهی غیردینی شناخته می‌شود. در ‌این مقاله کوشیده‌ایم با روش توصیفی ـ تحلیلی و مراجعة مستقیم به ردیه‌های موجود نویسندگان مسلمان، به‌ویژه ردیه‌های بر مسیحیت، برخی مبانی و پیش‌فرض‌های نویسندگان مسلمان را که می‌توانند مقدمه‌ساز تدوین دانش ادیان اسلامی باشند، برجسته سازیم. مواردی مانند امکان شناخت یقینی، حجیت معرفت نقلی و عقلی، اختیار و بندگی انسان، سرشت مشترک میان آدمیان، توحید، حجیت و تحریف‌ناپذیری قرآن، و نیز اعتقاد به نبوت و عصمت انبیای الهی از مهم‌ترین پیش‌فرض‌ها و مبانی‌ای هستند که ردیه‌نویسان مسلمان بر آنها تکیه کرده‌اند و می‌توانند زمینه‌ساز ارائة الگوی مطلوب در دانش ادیان اسلامی در برابر دانش ادیان غربی باشد. https://marefateadyan.nashriyat.ir/sites/marefateadyan.nashriyat.ir/files/article-files/5002892-1791608371.pdf