مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) معرفت ادیان 2008-8116 17 4 2026 12 06 بررسی رویکردهای مطالعات ادیانی ابوریحان بیرونی در «تحقیق ما للهند»؛ کهن الگوی مطالعات ادیانی اسلامی 5002877 10.22034/marefateadyan.2026.5002877 FA جعفر احمدی دکتری - ادیان و عرفان مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی 0000-0000-0000-0000 Journal Article 2026 02 15 مطالعات ادیانی از دیرباز در میان اهل ملل و نحل مرسوم بوده است و برخلاف تصور برخی، علم الادیان یا دست‌کم مطالعات ادیانی از علوم انسانی جدید غربی نیست، بلکه قدمتی دیرینه دارد. یکی از نمونه‌های کهن مطالعات ادیانی کتاب «تحقیق ما للهند» است که با قدمتی بیش از هزار سال از ابعاد گوناگون مطالعات ادیانی اسلامی از جمله تنوع در رویکردها برخوردار است. این پژوهش بر آن است تا با روش توصیفی-تحلیلی انواع رویکردهای مطالعات ادیانی اسلامی را در این کتاب گرانسنگ و ماندگار بازنمایی کند. بیرونی در این کتاب به تناسب مطالب و موضوعات، با رویکردهای توصیفی، تطبیقی، جدلی و کلامی، علمی و تجربی، عقلی، نقلی، تاریخی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی به مطالعه آیین هندو و فرهنگ مردم هند پرداخت. اما رویکرد غالب که در جاجای کتاب مشهود است، رویکرد توصیفی و تطبیقی است. امروزه شماری از این رویکردها به عنوان دستاوردهای جهان غرب معرفی می‌شوند، حال آن که بیرونی در هزار سال پیش، در مطالعات ادیانی اسلامی خود از آنها استفاده کرد و الگوی شایسته‌ای در مطالعات ادیانی اسلامی قابل عرضه در علم الادیان اسلامی ارائه کرد. شایان ذکر است چنین پژوهشی درباره عنوان این مقاله انجام نگرفته است.