بررسی تطبیقی «انسان خداگونه» در تصوف، قبّالا و گنوسی

حسين شهبازي / دکتري زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تبريز
محمدرضا عابدي / دانشيار گروه زبان و ادبيات فارسي دانشگاه تبريز
چکیده
   انسان‌خداگونه، فارغ از شیوۀ تبیین، از آموزه‌های مشترکِ تصوف، مرکبه و قبالا، و گنوسی است. وجوه اشتراک و اختلاف این ایده در قالب طرح نمونۀ قدسی از انسان، تحتِ تعابیری مانند آدام قَدْمون، آنتروپوس و آدم اول در عرفان یهود، گنوسی و صوفیه دیده‌می‌شود. پژوهش حاضر به بررسی تطبیقی ایدۀ مزبور اختصاص دارد. نتایج نشان می‌دهد، با وجود وجوه مشترک، در میان این ایده‌ها تفاوت بنیادین می‌توان‌یافت؛ ناتوانی گنوسیان در تفکیک خدای متعال از نخستین آفریده‌اش(آنتروپوس)، آنها را به سمت دوگانه‌پرستی سوق داده‌است. مرکبه نیز اگرچه سعی‌کرده‌اند تا مرز بین خدای یکتا و آدام قدمون را حفظ‌کنند اما عملاً نتوانسته‌اند آن¬دو را از هم تفکیک‌دهند. قبالائیان در عین باور به توحید، با طرح نظریۀ «ان سوف» و عجز از بیان نسبت آن با یهوه، امکان اتهام به لغزش از محور توحید را در باورهای خود به وجود آورده‌اند اما درصدد زدودن غبار این اتهام برآمده‌اند. در میان صوفیه، هرچند شباهت عقل اول به خداوند سبب‌شده تا برخی مشایخ در پندار خویش، عقل اوّل را در جایگاه خداوند بیابند، اما تمسک به توحید، در نهایت آنها را به خدای متعال رسانده‌است. 
کلیدواژه ها: گنوسی، مرکبه، قبالا، صوفیه، آدام قدمون، آنتروپوس، حقیقت محمدی.